भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 554, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 554
५३६ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. २ पा. १ सू. १ ]

प्रसज्येरन्। ता उदाहरिष्यामः – 'यत्तत्सूक्ष्ममविज्ञेयम्' इति परं ब्रह्म प्रकृत्य 'स ह्यान्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते' इति चोक्त्वा 'तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम' इत्याह। तथाऽन्यत्रापि 'अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन्निर्गुणे संप्रलीयते' इत्याह। 'अतश्च संक्षेपमिमं शृणुध्वं नारायणः सर्वमिदं पुराणः। स सर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले च तदत्ति भूयः॥' इति पुराणे। भगवद्गीतासु च – 'अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा' (भ० गी० ७।६) इति। परमात्मानमेव च प्रकृत्यापस्तम्बः पठति – 'तस्मात्कायाः प्रभवन्ति सर्वे स मूलं शाश्वतिकः स नित्यः' (ध० सू० १।८।२३।२) इति। एवमनेकroundशः स्मृतिष्वपीश्वरः कारणत्वेनोपादानत्वेन च प्रकाश्यते। स्मृतिबलेन प्रत्यवतिष्ठमानस्य स्मृतिबलेनैवोत्तरं वक्ष्यामीत्यतोऽयमस्मत्स्मृत्यनवकाशदोषोपन्यासः। दर्शितं तु श्रुतीनामीश्वरकारणवादं प्रति तात्पर्यम्। विप्रतिपत्तौ च स्मृतीनामवश्यकर्तव्येऽन्यतरपरिग्रहेऽन्यतरपरित्यागे च श्रुत्यनुसारिण्यः स्मृतयः प्रमाणम्, अनपेक्ष्या इतराः। तदुक्तं प्रमाणलक्षणे – 'विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति ह्यनुमानम्' (जै० सू० १।३।३) इति। न चातीन्द्रियानर्थाञ्छ्रुतिमन्तरेण कश्चिदुपलभत इति शक्यं संभावयितुम्, निमित्ताभावात्। शक्यं कपिलादीनां सिद्धानामप्रतिहतज्ञानत्वादिति चेत् – न, सिद्धेरपि सापेक्षत्वात्। धर्मानुष्ठानापेक्षा हि सिद्धिः। स च धर्मश्चोदना-


भामती

तस्मादविगानाच्छ्रौत एवार्थः आस्थेयो न तु स्मार्तो विगानादिति। तत्किमिदानीं परस्परविगानात् सर्वा एव स्मृतयोऽवहेया इत्यत आह ॐ विप्रतिपत्तौ च स्मृतीनाम् इति ॐ। ॐ न चातीन्द्रियानर्थान् इति ॐ अर्वाग्दृगभिप्रायम्। शङ्कते ॐ शक्यं कपिलादीनाम् इति ॐ। निराकरोति। ॐ न सिद्धेरपि इति ॐ। न तावत्कपिलादय ईश्वरवदाजानसिद्धाः, किन्तु विनिश्चितवेदप्रामाण्यानां तेषां तदनुष्ठानवतां प्राचि भवेऽस्मिन् जन्मनि सिद्धिरत एवाजानसिद्धा उच्यन्ते। यदस्मिन् जन्मनि न तैः सिद्धयुपायोऽनुष्ठितः प्राग्भवीयवेदार्थानुष्ठानलब्धजन्मत्वात्सिद्धीनां, तथा चावधृतवेदप्रामाण्यानां तद्विरुद्धार्थाभिधानं तदपबाधितमप्रमाणमेव। अप्रमाणेन च न वेदार्थोऽतिशङ्कितुं युक्तः प्रमाणसिद्धत्वात्तस्य। तदेवं वेदविरोधे


भामती-व्याख्या

अतः यही श्रौत अविगान वेदान्त-समन्वय के लिए ग्राह्य है, स्मार्त अविगान नहीं। 'स्मृतियों में काचित्क विगान-दर्शन के आधार पर क्या सभी स्मृतियाँ हेय हैं?' इस प्रश्न का उत्तर दिया जाता है—"विप्रतिपत्तौ च स्मृतीनामवश्यकर्त्तव्येऽन्यतरपरित्यागे"। अर्थात् श्रुति के साथ तालमेल रखनेवाली मन्वादि-स्मृतियों का उपादान और श्रुति-विद्रोहिणी कपिलादि-स्मृतियों का बहिष्कार ही उचित है। भाष्यकार ने जो कहा है—"न चातीन्द्रियानर्थान् श्रुतिमन्तरेण कश्चिदुपलभते", वह हम लोगों (स्थूलदर्शी व्यक्तियों) को ध्यान में रख कर कहा है, क्योंकि विगत देवताधिकरण में देवताओं, ऋषियों और योगियों को अतीन्द्रियार्थदर्शी माना गया है। कपिलादि की स्मृतियों के द्वारा भी अतीन्द्रियार्थविबोधन की शङ्का की जाती है—"शक्यं कपिलादीनां सिद्धानामप्रतिहतज्ञानत्वात्"। उक्त शङ्का का निराकरण किया जाता है—"न, सिद्धेरपि सापेक्षत्वात्"। आशय यह है कि कपिलादि वैसे आजान-सिद्ध नहीं, जैसा ईश्वर, किन्तु उन्हें वेदों की प्रमाणता का निश्चय होने के कारण उन्होंने अपने पूर्व जन्म में जो वेदाध्ययन और धर्मानुष्ठान किया था, जिससे इस जन्म में उन्हें सिद्धि (अणिमादि) हो जाती है, अत एव वे आजान-सिद्ध कह दिए जाते हैं। उन्होंने इस जन्म में किसी प्रकार का धर्मानुष्ठान नहीं किया, अतः उनकी सिद्धियों को पूर्वजन्म में कृत धर्मानुष्ठान से जनित माना जाता है। धर्मानुष्ठान के बिना कोई सिद्धि नहीं हो सकती।