भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 556, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 556
५३८ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. २ पा. १ सू. १

भवति चान्या मनोर्माहात्म्यं प्रख्यापयन्ती श्रुतिः — ‘यद्वै किंच मनुरवदत्तद्भेषजम्’ (तै० सं० २।२।१०।२) इति । मनुना च ‘सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । संपश्यन्नात्मयाजी वै स्वाराज्यमधिगच्छति ॥’ (१२।९१) इति सर्वात्मत्वदर्शनं प्रशंसता कापिलं मतं निन्द्यत इति गम्यते । कपिलो हि न सर्वात्मत्वदर्शनमनुमन्यते, आत्मभेदाभ्युपगमात् । महाभारतेऽपि च ‘बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु’ (शान्ति. ३५०।१) इति विचार्य ‘बहवः पुरुषा राजन्सांख्ययोगविचारिणाम्’ इति परपक्षमुपन्यस्य तद्व्युदासेन — ‘बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते । तथा तं पुरुषं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥’ (शान्ति ३५०।३) इत्युपक्रम्य ‘ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंस्थिताः । सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचित्क्वचित् ॥ विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः । एकश्चरति भूतेषु स्वैरचारी यथासुखम् ॥’ इति सर्वात्मतैव निर्धारिता । श्रुतिश्च सर्वात्मतायां भवति — ‘यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः’ (ई० ७) इत्येवंविधा । अतश्च सिद्धमात्मभेदकल्पनयापि, कपिलस्य तन्त्रं वेदविरुद्धं वेदानुसारिमनुवचन-


भामती

कपिल एव श्रोतो नान्ये मन्वादयः । ततश्च तेषां स्मृतिः कपिलस्मृतिविरुद्धऽप्यहेयेत्यत आह ॐ भवति चान्या मनोरिति ॐ । तस्याश्चागमान्तरसंवादमाह ॐ महाभारतेऽपि च इति ॐ । न केवलं मनोः स्मृतिः स्मृत्यन्तरसंवादिनी श्रुतिसंवादिनीत्याह ॐ श्रुतिश्च इति ॐ । उपसंहरति ॐ अतः इति ॐ । स्यादेतत् — भवतु वेदविरुद्धं कापिलं वचस्तथापि द्वयोरपि पुरुषबुद्धिप्रभवतया को विनिगमनायां हेतुर्यतो


भामती-व्याख्या

सगर-पुत्रों के दाहक वासुदेवाख्य कपिल [वेदापौरुषेयत्वाधिकरण में पूर्वपक्षी ने वेदों में अनित्य पुरुषों के नामोल्लेख की चर्चा कर आक्षेप किया “अनित्यदर्शनात्” (जै. सू. १।१।२८) अर्थात् “बबरः प्रावाहणिरकामयत” (तै. सं. ३।१।१०) इत्यादि श्रुतियों में प्रवाहण के पुत्र बवरादि का उल्लेख यह सिद्ध करता है कि वेद सादि हैं, अनादि नहीं। इस आक्षेप का समाधान करते हुए सिद्धान्ती ने कहा है — “परं तु श्रुतिसामान्यमात्रम्” (जै. सू. १।१।३१) । अर्थात् 'बवरादि' शब्द सामान्य अर्थ के बोधक हैं, किसी व्यक्ति विशेष के वाचक नहीं, अतः 'बवर' का अर्थ वायु भी हो सकता है, क्योंकि वेग से चलने पर वायु में ववर-ब्वर शब्द का अनुकरण प्रतीत होता है, वैसे ही प्रकृत में यह आवश्यक नहीं कि 'कपिल' शब्द सांख्य-प्रणेता कपिल को ही कहे, वह किसी अन्य अर्थ का भी बोधक हो सकता है ] । यदि कहा जाय कि 'कपिल' का नाम श्रुति में आता है, अतः कपिल-स्मृति के विरोध में मन्वादि-स्मृतियाँ हेय क्यों नहीं ? इस शङ्का का समाधान है—“भवति चान्या मनोर्माहात्म्यं प्रख्यापयन्ती श्रुतिः— ‘यद्वै किं च मनुरवदत् तद्भेषजम्’ (तै. सं. २।२।१०।२)” । मनु ने “सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि” (मनु. १२।९१) इस प्रकार एकात्मत्व-दर्शन का प्रतिपादन करते हुए कापिल मत की निन्दा की है, क्योंकि कपिल ने आत्म-भेद माना है। मनु के साक्ष्य में महाभारत-वचन प्रस्तुत किया जाता है—“महाभारतेऽपि” । अर्थात् महाभारत में भी “बहूनां पुरुषाणां हि ममैका योनिरुच्यते”“एक एव चरति भूतेषु”—इत्यादि वाक्यों के द्वारा सर्वात्मता का ही समर्थन किया है। अन्यान्य श्रुतियाँ भी सर्वात्मता का ही निर्णय देती हैं— “श्रुतिश्च” । कपिल-मत के निराकरण का उपसंहार करते हैं—“अतः सिद्धमात्मभेदकल्पनयापि कपिलस्य तन्त्रं वेदविरुद्धम्” । केवल वेद से ही नहीं, मनु-वचन से भी सांख्य-दर्शन विरुद्ध ही है। वेद भी पौरुषेय है और सांख्य शास्त्र भी पौरुषेय, तब सांख्य शास्त्र ही