भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 563, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 563

सांख्यतर्कविरोधः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५४५

इत्येवमादि श्रुतिप्रसिद्धमेव निवृत्तिनिष्ठत्वं प्रव्रज्याद्युपदेशेनानुगम्यते। एतेन सर्वाणि तर्कस्मरणानि प्रतिवक्तव्यानि। तान्यपि तर्कोपपत्तिभ्यां तत्त्वज्ञानायोपकुर्वन्तीति चेदुपकुर्वन्तु नाम। तत्त्वज्ञानं तु वेदान्तवाक्येभ्य एव भवति—'नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्' (तै० ब्रा० ३।१२।९।७) 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' (बृ० ३।९।२६) इत्येवमादिश्रुतिभ्यः ॥ ३ ॥


( ३ विलक्षणत्वाधिकरणम् । सू० ४—१२ )

न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥ ४ ॥

ब्रह्मस्य जगतो निमित्तकारणं प्रकृतिश्चेत्यस्य पक्षस्याक्षेपः स्मृतिनिमित्तः परिहृतः, तर्कनिमित्त इदानीमाक्षेपः परिह्रियते। कुतः पुनरस्मिन्नवधारित आगमार्थे तर्कनिमित्तस्याक्षेपस्यावकाशः ? ननु धर्म इव ब्रह्मण्यप्यनपेक्ष आगमो भवितुमर्हति। भवेदयमवष्टम्भो यदि प्रमाणान्तरानवगाह्य आगममात्रप्रमेयोऽयमर्थः स्यादनुष्ठेयरूप इव धर्मः, परिनिष्पन्नरूपं तु ब्रह्मावगम्यते। परिनिष्पन्ने च वस्तुनि प्रमाणान्तराणाम-

भामती

ध्यानं प्रत्ययैकतानता। एतच्चोपलक्षणम्। अन्येऽपि यमनियमादयो बाह्या आन्तराश्च धारणादयो योगोपाया द्रष्टव्याः। एतेनाभ्युपगतवेदप्रामाण्यानां कणभक्षाक्षचरणादीनां सर्वाणि तर्कस्मरणानीति योजना। सुगममन्यत् ॥ ३ ॥


अवान्तरसङ्गतिमाह ꣼ ब्रह्मस्य जगतो निमित्तकारणं प्रकृतिश्चेत्यस्य पक्षस्य इति ꣼। चोदयति ꣼ कुतः पुनरिति। समानविषयत्वे हि विरोधो भवेत्। न चेहास्ति समानविषयता, धर्मवद् ब्रह्मणोऽपि मानान्तरविषयतयाऽतर्क्यत्वेनानपेक्षाग्नायैकगोचरत्वादित्यर्थः। समाधत्ते ꣼ भवेदयम् इति ꣼।

मानान्तरस्याविषयः सिद्धवस्तुवगाहिनः।
धर्मोऽस्तु कार्य्यरूपत्वाद् ब्रह्म सिद्धं तु गोचरः ॥

भामती-व्याख्या

का उपाय नहीं, अपितु यम-नियमादि बाह्य और धारणादि आन्तरिक उपाय भी योग (ध्यान) के साधन हैं। भाष्यकार ने जो कहा है—"एतेन सर्वाणि तर्कस्मरणानि प्रतिवक्तव्यानि"। वहाँ 'एतेनाभ्युपगतवेदप्रामाण्यानां कणभक्षाक्षचरणादीनां सर्वाणि तर्कस्मरणानि प्रतिवक्तव्यानि'—ऐसी योजना कर लेनी चाहिए। अर्थात् ऐसे सभी दर्शन तत्त्व-ज्ञान के विविध उपाय यदि प्रस्तुत करते हैं, तब कोई क्षति नहीं, मोक्ष-प्रद तत्त्व-ज्ञान केवल वेद-वेदान्त से ही होता है, अन्य शास्त्र से नहीं—"नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्" (तै. ब्रा. ३।१२।९।७) ॥३॥

सङ्गति—"ब्रह्मस्य जगतो निमित्तकारणं प्रकृतिश्चेत्यस्य पक्षस्य"। अर्थात् ब्रह्मगत अभिन्ननिमित्तोपादानता पर जो विभिन्न स्मृतियों (दर्शनों) के द्वारा आक्षेप किए जाते थे, उनका परिहार किया गया। अब तर्कनिमित्तक उसी आक्षेप का निराकरण किया जाता है।

शङ्का—ब्रह्म में जगत् की उभय-विध कारणता जब आगम प्रमाण से निर्णीत हो चुकी है, तब अप्रमाणभूत तर्क के द्वारा उस पर आक्षेप क्योंकर सम्भव होगा ?

समाधान—धर्म और ब्रह्म में यह महान् अन्तर है कि धर्म केवल आगम प्रमाण का विषय है, प्रमाणान्तर का नहीं, अतः वहाँ तर्क की गति नहीं किन्तु ब्रह्म साध्यात्मक धर्म

६९