भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 564, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| ५४६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [अ. २ पा. १ सू. ४ |
|---|
स्त्यवकाशो यथा पृथिव्यादिषु । यथा च श्रुतीनां परस्परविरोधे सत्येकवशेनेतरा नीयन्ते एवं प्रमाणान्तरविरोधेऽपि तद्वशेनैव श्रुतिर्नीयेत । दृष्टसाम्येन चादृष्टमर्थं समर्थयन्ती युक्तिरनुभवस्य संनिकृष्यते । विप्रकृष्यते तु श्रुतिरेतिह्यमात्रेण स्वार्थाभिधानात् । अनुभवावसानं च ब्रह्मविज्ञानमविद्याया निवर्तकं मोक्षसाधनं च दृष्टफलतयेष्यते । श्रुतिरपि—'श्रोतव्यो मन्तव्यः' इति श्रवणव्यतिरेकेण मननं विदधती तर्क्रमप्याद्रतव्यं दर्शयति, अतस्तर्कनिमित्तः पुनराक्षेपः क्रियते 'न विलक्षणत्वादस्य' इति ॥
भामती
तस्मात्समानविषयत्वादस्त्यत्र तर्कस्यावकाशः । नन्वस्तु विरोधः, तथापि तर्कादरे को हेतुरित्यत आह ॐ यथा च श्रुतीनाम् इति ॐ । सावकाशा बह्व्योऽपि श्रुतयोऽनवकाशैकश्रुतिविरोधे तदनुगुणतया यथा नीयन्ते एवमनवकाशैकतर्कविरोधे तदनुगुणतया बह्व्योपि श्रुतयो गुणकल्पनादिभिर्व्याख्यानमर्हन्तीत्यर्थः । अपि च ब्रह्मसाक्षात्कारो विरोपितयाऽनादिमविद्यां निवर्त्तयन् दृष्टेनैव रूपेण मोक्षसाधनमिष्यते, न ब्रह्मसाक्षात्कारस्य मोक्षसाधनतया प्रधानस्यानुमानं दृष्टसाधर्म्येणादृष्टविषयं विषयतोऽन्तरङ्गं, बहिरङ्गं त्वत्यन्तपरोक्षगोचरं शाब्दं ज्ञानं तेन प्रधानप्रत्यासत्त्याप्यनुमानमेव बलीय इत्याह ॐ दृष्टसाधर्म्येण च इति ॐ । अपि च श्रुत्यापि ब्रह्मणि तर्क आदृत इत्याह ॐ श्रुतिरपि इति ॐ । सोऽयं ब्रह्मणो जगदुपादानत्वाक्षेपः पुनस्तर्केण प्रस्तूयते ।
प्रकृत्या सह सारूप्यं विकाराणामवस्थितम् ।
जगद् ब्रह्मस्वरूपन्न नेति नो तस्य विक्रिया ॥
भामती-व्याख्या
से विपरीत सिद्धार्थक है। वेदान्त और तर्क—दोनों समानविषयक (सिद्धार्थविषयक) हैं, अतः वेदान्त के क्षेत्र में तर्क को भी उतरने का अवकाश है। वेदान्त के साथ तर्क का विरोध होने पर भी तर्क को इतना प्रश्रय क्यों दिया जाता है? इस प्रश्न का उत्तर है—"यथा च श्रुतीनां परस्परविरोधे सत्येकवशेनेतरा नीयन्ते"। जैसे अनेक सावकाश श्रुतियाँ अनवकाशभूत एक श्रुति से विरुद्ध होने पर उसके अनुसार ही व्याख्यात और संघटित की जाती हैं, वैसे ही अनवकाशभूत एक तर्क का विरोध होने पर वेदान्त-श्रुतियाँ उस (तर्क) के अनुरूप ही गौणी वृत्ति आदि का सहारा लेकर प्रवृत्त की जा सकती हैं।
दूसरी बात यह भी है कि ब्रह्म का प्रत्यक्ष ज्ञान अनादि अविद्या को निवृत्त करता हुआ शुक्ति-साक्षात्कार के समान दृष्ट-मार्ग से ही मोक्ष का साधन माना जाता है। अनुमानरूप तर्क भी दृष्ट के अनुसार अदृष्ट की कल्पना है। इस प्रकार प्रधान (प्रकृति) का अनुमान विषयतः प्रत्यक्ष का अन्तरङ्ग (निकट-वर्ती) है किन्तु आगम-जन्य शाब्द ज्ञान अत्यन्तपरोक्षार्थावगाही होने के कारण बहिरङ्ग (दूरवर्ती) है। प्रत्यक्ष प्रधान है, तर्क और श्रुति—दोनों उसके अङ्ग हैं। तर्क के साथ प्रधान की प्रत्यासत्ति (समीपता) तर्क को श्रुति से प्रबल बनाती है, भाष्यकार यही कह रहे हैं—"दृष्टसाधर्म्येण चादृष्टमर्थं समर्थयन्ती युक्तिरनुभवस्य संनिकृष्यते"। इतना ही नहीं, श्रुति ने स्वयं तर्क को आदर दिया है—"श्रुतिरपि—श्रोतव्यो मन्तव्यः" इति श्रवणव्यतिरेकेण मननं विदधती तर्क्रमप्याद्रतव्यं दर्शयति"। मनन एक तर्क-प्रकार ही है।
पूर्वपक्ष—ब्रह्मगत जगदुपादानत्व पर तर्क के द्वारा इस प्रकार आक्षेप किया जाता है—
प्रकृत्या सह सारूप्यं विकाराणामवस्थितम् ।
जगद् ब्रह्मस्वरूपं च नेति नो तस्य विक्रिया ॥