भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 565, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंसांख्यतर्कविरोधः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५४७
यदुक्तं चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिरिति तन्नोपपद्यते, कस्मात् ? विलक्षणत्वादस्य विकारस्य प्रकृत्याः । इदं हि ब्रह्मकार्यत्वेनाभिप्रेयमाणं जगद् ब्रह्मविलक्षणमचेतन-मशुद्धं च दृश्यते, ब्रह्म च जगद्विलक्षणं चेतनं शुद्धं च श्रूयते । न च विलक्षणत्वे प्रकृति-विकारभावो दृष्टः । न हि रुचकादयो विकारा मृत्प्रकृतिका भवन्ति, शरावादयो वा सुवर्णप्रकृतिकाः । मृदैव तु मृदन्विता विकाराः क्रियन्ते, सुवर्णेन च सुवर्णान्विताः । तथेदमपि जगदचेतनं सुखदुःखमोहान्वितं सदचेतनस्यैव सुखदुःखमोहात्मकस्य कारणस्य कार्यं भवितुमर्हतीति, न विलक्षणस्य ब्रह्मणः । ब्रह्मविलक्षणत्वं चास्य जगतोऽशुद्ध्यचेतनत्वदर्शनादवगन्तव्यम् । अशुद्धं हि जगत् सुखदुःखमोहात्मकतया प्रीतिपरितापविषादादिहेतुत्वात्स्वर्गनारकाद्युच्चावचप्रपञ्चत्वाच्च । अचेतनं चेदं जगत् चेतनं प्रति कार्यकारणभावेनोपकरणभावोपगमात् । नहि साम्ये सत्युपकार्योपकारकभावो भवति, नहि प्रदीपौ परस्परस्योपकुरुतः । ननु चेतनमपि कार्यकारणं स्वामिभृत्यन्यायेन भोक्तुरुपकरिष्यति । न, स्वामिभृत्ययोरप्यचेतनांशस्यैव चेतनं
भामती
विशुद्धं चेतनं ब्रह्म जगज्जडमशुद्धिभाक् ।
तेन प्रधानसारूप्यात् प्रधानस्यैव विक्रिया ॥
तथाहि—एक एव स्त्रीकायः सुखदुःखमोहात्मकतया पत्युश्च सपत्नीनाञ्च चैत्रस्य च स्त्रैणस्य तामविन्दतोऽप्यर्थाय सुखदुःखविषादानाधत्ते । स्त्रिया च सर्वे भावा व्याख्याताः । तस्मात् सुखदुःखमोहात्मकतया च स्वर्गनरकोच्चावचप्रपञ्चतया च जगदशुद्धमचेतनञ्च, ब्रह्म तु चेतनं विशुद्धं च, निरतिशयत्वात् । तस्मात् प्रधानस्याशुद्धस्यांशस्य विकारी जगन्न तु ब्रह्मण इति युक्तम् । ये तु चेतनब्रह्मविकारतया जगच्चैतन्यमाहुस्तान् प्रत्याह ॐ अचेतनं चेदं जगद् इति ॐ । व्यभिचारं चोदयति ॐ ननु चेतनमपि इति ॐ । परिहरति ॐ न स्वामिभृत्ययोरपि इति ॐ । ननु मा नाम साक्षाच्चेतन-
भामती-व्याख्या
विशुद्धं चेतनं ब्रह्म जगज्जडमशुद्धिभाक् ।
तेन प्रधानसारूप्यात् प्रधानस्यैव विक्रिया ॥
[ प्रकृति (उपादान कारण) के साथ विकारों (उपादेयभूत कार्यों) का नियमतः सारूप्य (साजात्य) होता है, किन्तु आकाशादि प्रपञ्च ब्रह्म के सरूप न होकर विरूप है, क्योंकि ब्रह्म विशुद्ध (निरतिशय, चेतन्यात्मक और जगत् जड़, अविशुद्ध और स्वर्ग-नरकादिरूप में उच्चावच (सातिशय) है, अतः यह ब्रह्म का विकार नहीं हो सकता। हाँ, सांख्याभिमत प्रधान (प्रकृति) का सरूप होने के कारण प्रधान का विकार (उपादेय) हो सकता है, क्योंकि] यह कहा जा चुका है कि जैसे एक ही स्त्री अपने पति के लिए सुखरूप, अपनी सपत्नियों के लिए दुःखरूप और पति से भिन्न चैत्रादि कामुक पुरुषों को सुलभ न होने के कारण उनके लिए मोहरूप होती है। वैसे ही समस्त प्रपञ्च सुख-दुःख-मोहात्मक है और प्रकृति भी वैसी ही है, अतः प्रकृति और प्रपञ्च का सारूप्य एवं उपादानोपादेयभाव निश्चित है।
जो लोग चेतन ब्रह्म का विकार होने के कारण जगत् को चेतन कहते हैं, उनका निराकरण करने के लिए कहा जाता है—"अचेतनं चेदं जगत्"। अर्थात् जगत् को अचेतन मानने पर ही चेतन पुरुष के साथ उसका उपकार्य-उपकारकभाव बन सकता है, दोनों को समान (एक जातीय) मानने पर उपकार्योपकारकभाव नहीं बन पाता। इस नियम के व्यभिचार की शङ्का की जाती है—"ननु चेतनमपि"। राजा और उसके भृत्य सब चेतन हैं,