भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 566, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 566

५४८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. २ पा. १ सू. ४

प्रत्युपकारकत्वात् । यो ह्येकस्य चेतनस्य परिग्रहो बुद्ध्यादिरचेतनभागः, स एवान्यस्य चेतनस्योपकरोति, नतु स्वयमेव चेतनश्चेतनान्तरस्योपकरोत्यपकरोति वा । निरतिशया ह्यकर्तारश्चेतना इति सांख्या मन्यन्ते । तस्मादचेतनं कार्यकारणम् । न च काष्ठलोष्ठा- दीनां चेतनत्वे किंचित्प्रमाणमस्ति । प्रसिद्धश्चायं चेतनाचेतनप्रविभागो लोके । तस्माद् ब्रह्मविलक्षणत्वान्नेदं जगत्तत्प्रकृतिकम् । योऽपि कश्चिदाचक्षीत-श्रुत्वा जगतश्चेतनप्रकृतिकतां, तद्वलेनैव समस्तं जगच्चेतन- मवगमयिष्यामि, प्रकृतिरूपस्य विकारेऽन्वयदर्शनात् । अविभावनं तु चैतन्यस्य परिणामविशेषाद्भविष्यति । यथा स्पष्टचैतन्यानामात्मनां स्वापमूर्च्छाद्यवस्थासु चैतन्यं न विभाव्यते, एवं काष्ठलोष्ठादीनामपि चैतन्यं न विभावयिष्यते । एतस्मादेव च विभावित्वाविभावितत्वकृताद्विशेषाद्रूपादिभावाभावाभ्यां च कार्यकारणानामा- त्मनां च चेतनत्वाविशेषेऽपि गुणप्रधानभावो न विरोत्स्यते । यथा च पार्थिवत्वा- विशेषेऽपि मांससूपौदनादीनां प्रत्यात्मवर्तिनो विशेषात्परोपकारित्वं भवत्येवमि- हापि भविष्यति । प्रविभागप्रसिद्धिश्चेप्यत एव न विरोत्स्यत इति । तेनापि कथंचि- च्चेतनाचेतनत्वलक्षणं विलक्षणत्वं परिह्रियेत, शुद्धयशुद्धित्वलक्षणं तु विलक्षणत्वं नैव परिह्रियते । न चेतरदपि विलक्षणत्वं परिहर्तुं शक्यत इत्याह--तथात्वं च शब्दादिति । अनवगम्यमानमेव हीदं लोके समस्तस्य वस्तुनश्चेतनत्वं चेतनप्रकृति-


भामती

श्चेतनान्तरस्योप कार्षीत्, तत्कार्यकरणबुद्ध्यादिनियोगद्वारेण तूपकरिष्यतीत्यत आह ॐ निरतिशया ह्यकर्त्तारश्चेतनाः इति ॐ । उपजनापायवर्द्धर्मयोगोऽतिशयः, तदभावो निरतिशयत्वम्, अत एव निष्क्रियार- स्वभावकर्त्तारस्तस्मात्तेषां बुद्ध्यादिप्रयोक्तृत्वमपि नास्तोत्यर्थः । चोदकोऽनुशयबीजमुद्घाटयति ॐ योऽपि इति ॐ । अभ्युपेत्यापाततः समाधानमाह ॐ तेनापि कथञ्चिद् इति ॐ । परमसमाधानं तु सूत्रावयवेन वक्तुं तमेवावतारयति ॐ न चैतदपि विलक्षणत्वम् इति ॐ । सूत्रावयवाभिसन्धिमाह ॐ अनवगम्यमान-


भामती-व्याख्या

फिर भी उनमें उपकार्योपकारकभाव होता है। उक्त शङ्का का परिहार किया जाता है— "न, स्वामिभृत्ययोरपि"। भृत्य का जड़ शरीर ही चेतनरूप स्वामी का उपकारक होता है। यद्यपि एक चेतन दूसरे चेतन का साक्षात् उपकार नही कर सकता, तथापि शरीर, इन्द्रिय और बुद्ध्यादि का प्रेरक होकर उपकारक क्यों न होगा ? इस शङ्का का समाधान है— "निरतिशया ह्याकर्तारश्चेतना"। 'अतिशय' पद से आगमायायी धर्मवान् व्यापार (क्रिया) आदि विवक्षित हैं, सांख्य-मत के अनुसार चेतन में किसी प्रकार का पेरणादि व्यापार नहीं माना जाता, अतः वह शरीरादि का भी प्रेरक नहीं हो सकता। शङ्कावादी अपना अभिप्राय प्रकट करता है—"योऽपि कश्चिदाचक्षीत"। अर्थात् जो शङ्कावादी कहता है कि श्रुतियाँ जगत् को चेतनप्रकृतिक कहती है, इतने से ही यह सिद्ध हो जाता है कि समस्त जगत् चेतन है, क्योंकि प्रकृति के स्वभाव का अन्वय विकार में नियमतः देखा जाता है। उस शङ्कावादी के उक्त कथन को आपाततः मान करके समाधान किया जाता है— तेनापि कथंचित् चेतनाचेतनत्वलक्षणं विलक्षणत्वं परिह्रियेत"। अर्थात् ऐसे शङ्कावादी के द्वारा वेदान्ति-सूचित बहुत-से वैलक्षण्यों में से केवल चेतनत्व-अचेतनत्वरूप वैलक्षण्य का ही कथंचित् परिहार हो सकेगा, शुद्धित्व-अशुद्धित्वादि का नहीं। वस्तुतः इतर (चेतनत्व- अचेतनत्वरूप) वैलक्षण्य का परिहार भी नहीं किया जा सकता, ऐसा सूत्रकार कहते हैं—

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या) · पृष्ठ 566, कुल 639 में से · BharatKosha