भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 567, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंसांख्यतर्कस्यानादरः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५४९
कत्वश्रवणाच्छब्दशरणतया केवलयोत्प्रेक्षेत, तच्च शब्देनैव विरुध्यते। यतः शब्दादपि तथात्वमवगम्यते। तथात्वमिति प्रकृतिविलक्षणत्वं कथयति। शब्द एव 'विज्ञानं च' ( तै० २।६ ) इति कस्यचिद्विभागस्याचेतनतां श्रावयन्नचेतनाद् ब्रह्मणो विलक्षणमचेतनं जगच्छ्रावयति ॥ ४ ॥
ननु चेतनत्वमपि कचिदचेतनत्वाभिमतानां भूतेन्द्रियाणां श्रूयते—यथा 'मृदब्रवीत्', 'आपोऽब्रुवन्' ( श० प० ब्रा० ६।१।३।२।४ ) इति, 'तत्तेज ऐक्षत' 'ता आप ऐक्षन्त' ( छा० ६।२।३।४ ) इति चैवमाद्या भूतविषया चेतनत्वश्रुतिः। इन्द्रियविषयाणि 'ते हेमे प्राणा अहंश्रेयसे विवदमाना ब्रह्म जग्मुः' ( बृ० ६।१।७ ) इति, 'ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गायेति ( बृ० १।३।२ ) इत्येवमाद्येन्द्रियविषयेति। अत उत्तरं पठति —
अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ ५ ॥
तुशब्द आशङ्कामपनुदति । न खलु 'मृदब्रवीद्' इत्येवंजातीयकया श्रुत्या भूतेन्द्रियाणां चेतनत्वमाशङ्कनीयम्, यतोऽभिमानिव्यपदेश एषः । मृदाद्यभिमानिन्यो
भामती
मेव हीदम् इति। शब्दार्थात् खलु चेतनप्रकृतिकत्वाच्चैतन्यं पृथिव्यादीनामवगम्यमानमुपोद्वलितं मानान्तरेण साक्षाच्छ्रूयमाणमप्यचैतन्यमप्यथयेत् । मानान्तराभावे स्वार्थोऽर्थः श्रुत्यर्थेनापबाध्यः, न तु तद्बलेन श्रुत्यर्थोऽन्यथयितव्य इत्यर्थः ॥ ४ ॥
सू०न्तरमवतारयितुं चोदयति ॐ ननु चेतनत्वमपि क्वचिद् इति ॐ । न पृथिव्यादीनां चैतन्यमार्थमेव, किन्तु भूयसीनां श्रुतीनां साक्षादेवार्थ इत्यर्थः । सूत्रमवतारयति ॐ अत उत्तरं पठति ॐ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥
विभजते ॐ तुशब्द इति ॐ । नैताः श्रुतयः साक्षान्मृदादीनां वागादीनाञ्च चैतन्यमाहुः, अपि तु तदधिष्ठात्रीणां देवतानां चिदात्मनां, तेनैतच्छ्रुतिबलेन न मृदादीनां वागादीनाञ्च चैतन्यमाशङ्कनीयमिति ।
भामती-व्याख्या
"अस्य तथात्वं च, शब्दात्"। इस सूत्र-खण्ड का आशय प्रकट किया गया है—"अनवगम्यमानमेव हीदं लोके समस्तस्य वस्तुततश्चेतनत्वम्"। अर्थात् पृथिव्यादि जगत् में श्रुतियों के द्वारा चेतनोपादानकत्व प्रतिपादित है, उसी के बल पर अर्थात् जगत् में जो चेतनत्व अधिगत होता है, वह यदि लौकिक अनुभव के द्वारा संवादित या अवगम्यमान होता, तब वह चेतनत्व अवश्य ही प्रपञ्चगत साक्षात् श्रुति-बोधित अचेतनत्व का अन्यथाकरण ( बाध ) कर देता, किन्तु अनुभवरूप प्रमाणान्तर की सहायता के बिना केवल श्रुतार्थापत्ति से गम्यमान जगद्गत चेतनत्व श्रुति-प्रतिपादित अचेतनत्व से बाधित होता है, अर्थात् अवगत चेतनत्व के द्वारा श्रुत्यर्थ रूप अचेतनत्व का बाध कभी नहीं हो सकता ॥ ४ ॥
पञ्चम सूत्र के अवतारणार्थ शङ्का की जाती है—"ननु चेतनत्वमपि क्वचित्"। शङ्कावादी का कहना यह है कि पृथिव्यादि में चेतनत्व केवल अर्थापत्ति-गम्य नहीं, अपितु बहुत-सी श्रुतियों के द्वारा साक्षात् प्रतिपादित है—"मृदब्रवीत्, आपोऽब्रुवन्" ( शत. ब्रा. ६।१।३।२।४)। "तत्तेज ऐक्षत" (छां. ६।२।३, ४) इत्यादि। उक्त शङ्का का अपनোদন-सूत्र है—"अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम्"। इस सूत्र की व्याख्या की जाती है—"तुशब्द आशङ्कामपनुदति"। आशय यह है कि कथित श्रुतियाँ मृदादि और वागादि इन्द्रियों में साक्षात् चेतनत्व का अभिधान नहीं करतीं, अपि तु उनके अधिष्ठाता देवगणों में चैतन्य ध्वनित करती हैं, जो कि चेतन ही हैं, अतः इन श्रुतियों के बल पर मृदादि और वागादि इन्द्रियों में