भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 568, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें५५० ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. २ पा. १ सू. ५
वागाद्यभिमानिन्यश्च चेतना देवता वदनसंवदनादिषु चेतनोचितेषु व्यवहारेषु व्यपदिश्यन्ते, न भूतेन्द्रियमात्रम् । कस्मात् ? विशेषानुगतिभ्याम् । विशेषो हि भोक्तॄणां भूतेन्द्रियाणां च चेतनाचेतनप्रविभागलक्षणः प्रागभिहितः । सर्वचेतनतायां चासौ नोपपद्येत । अपि च कौषीतकिनः प्राणसंवादे करणमा- त्राशङ्काविनिवृत्तयेऽधिष्ठातृचेतनपरिग्रहाय देवताशब्देन विशिषन्ति - 'एता ह वै देवता अहंश्रेयसे विवदमानाः' इति 'ता वा एताः सर्वा देवताः प्राणे निःश्रेयसं विदित्वा' (कौषी० उ० २।१४) इति च । अनुगताश्च सर्वत्राभिमानिन्यश्चेतना देवता मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणादिभ्योऽवगम्यन्ते । 'अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्' (ऐ० आ० २।४।२।४) इत्येवमादिका च श्रुतिः करणेष्वनुग्राहिकां देवतामनुगतां दर्शयति । प्राणसंवादवाक्यशेषे च 'ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरमेत्योचुः' (छा० ५।१।७)
भामती
कस्मात् पुनरेतदेवमित्यत आह ॐ विशेषानुगतिभ्याम् ॐ । तत्र विशेषं व्याचष्टे ॐ विशेषो हि इति ॐ । भोक्तृणामुपकार्यत्वाद् भूतेन्द्रियाणां चोपकारकत्वात् साम्ये च तदनुपपत्तेः सर्वजनप्रसिद्धेश्च "विज्ञानं चाभवत्" इति श्रुतेश्च विशेषश्चेतनाचेतनलक्षणः प्रागुक्तः स नोपपद्यते । देवताशब्दकृतो वात्र विशेषो विशेषशब्देनोच्यत इत्याह ॐ अपि च कौषीतकिनः प्राणसंवाद इति ॐ । अनुगतिं व्याचष्टे ॐ अनुगताश्च इतिॐ । सर्वत्र भूतेन्द्रियादिष्वनुगता देवता अभिमानिनीरुपदिशन्ति मन्त्रादयः । अपि च 'भूयस्यः श्रुतयोऽ- ग्निर्वाग् भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणोभूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत्' इत्यादय इन्द्रियविशेषगता देवता दर्शयन्ति । देवताश्च क्षेत्रज्ञभेदाश्चेतनाः । तस्मान्नेन्द्रियादीनां चैतन्यं रूपत इति । अपि च प्राणसंवादवाक्यशेषे प्राणानामसमन्वाविशच्छरीराणामिव क्षेत्रज्ञाधिष्ठितानां व्यवहारं दर्शयन् प्राणानां
भामती-व्याख्या
चेतनत्व की शङ्का नहीं करनी चाहिए। क्यों नहीं करनी चाहिए ? इस प्रश्न का उत्तर है— "विशेषानुगतिभ्याम्" । इन हेतुओं में 'विशेष' की व्याख्या की जाती है— "विशेषो हि भोक्तॄणाम्" । भोक्ता पुरुष उपकार्य और पृथिव्यादि उपकारक हैं—इस प्रकार की विशेषता की उपपत्ति के लिए "विज्ञानं चाविज्ञानं च" (तै० उ० २।६) इस प्रकार जो चेतनाचेतनरूप विशेषभाव प्रतिपादित है, वह दोनों (पुरुष और पृथिव्यादि) के समानरूप से चेतन होने पर उपपन्न नहीं हो सकता । अथवा श्रुति में प्रयुक्त 'देवता' शब्द के द्वारा ध्वनित विशेषता विशेष शब्द का अर्थ है— "अपि च कौषीतकिनः प्राणसंवादे कारणमात्राशङ्का विनिवृत्तयेऽधिष्ठातृ- चेतनपरिग्रहाय देवताशब्देन विशिषन्ति—'एता वै देवता' (कौ० ब्रा० २।१४) ।" अर्थात् कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् में प्राण के साथ इन्द्रिय-संवाद के अवसर पर केवल इन्द्रियों की आशङ्का निवृत्त करने और उनके अधिष्ठातृदेवताओं का ग्रहण करने के लिए 'देवता' शब्द का प्रयोग किया गया कि "एता वै देवता"—इन देवताओं ने विवाद किया, केवल जड़ इन्द्रियों ने नहीं।
'अनुगति' शब्द की व्याख्या है— "अनुगताश्च सर्वत्राभिमानिन्यश्चेतना देवता" । मन्त्र, अर्थवाद, इतिहास और पुराणादि शास्त्र पृथिव्यादि में अनुगत अभिमानी चेतन देवताओं का प्रतिपादन करते हैं, जिसकी चर्चा विगत देवताधिकरण में आ चुकी है। "अग्निर्वाग् भूत्वा मुखं प्राविशद्, वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशद्, आदित्यः चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत्" (ऐत. आ. २।४।२।४) इत्यादि बहुत-सी श्रुतियाँ तत्तदिन्द्रिय में अनुगत देवताओं का प्रदर्शन करती हैं। फलतः ईन्द्रियों में स्वरूपतः चैतन्य नहीं, अपि तु इन्द्रियानुगत देवताओं में चैतन्य विवक्षित है। दूसरी बात यह भी है कि प्राण-संवाद के वाक्य-शेष में प्राणों को वैसे ही जीव