भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

सांख्यतर्कनिरासः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५५१

इति श्रेष्ठत्वनिर्धारणाय प्रजापतिगमनं, तद्वचनाच्चैकैकक्रमणेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्राणश्रेष्ठत्वप्रतिपत्तिः । 'तस्मै बलिहरणम्' (बृ० ६।१।१३) इति चैवंजातीयकोऽस्मदादिष्विव व्यवहारोऽनुगम्यमानोऽभिमानिव्यपदेशं द्रढयति । 'तत्तेज ऐक्षत' इत्यपि परस्या एव देवताया अधिष्ठात्र्याः स्वविकारेष्वनुगताया इयमीक्षा व्यपदिश्यत इति द्रष्टव्यम् । तस्माद्विलक्षणमेवेदं ब्रह्मणो जगत् ॥ ५ ॥

विलक्षणत्वाच्च न ब्रह्मप्रकृतिकमित्याक्षिप्ते प्रतिविद्धत्ते—

दृश्यते तु ॥ ६ ॥

तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । यदुक्तं विलक्षणत्वान्नेदं जगद् ब्रह्मप्रकृतिकमिति । नायमेकान्तः । दृश्यते हि लोके चेतनत्वेन प्रसिद्धेभ्यः पुरुषादिभ्यो विलक्षणानां केशनखादीनामुत्पत्तिः, अचेतनत्वेन च प्रसिद्धेभ्यो गोमयादिभ्यो वृश्चिकादीनाम् । नन्वचेतनान्येव पुरुषादिशरीराण्येचेतनानां केशनखादीनां कारणानि अचेतनान्येव च वृश्चिकादिशरीराण्येचेतनानां गोमयादीनां कार्याणीति, उच्यते, —एवमपि किंचिदचेतनं चेतनस्यायतनभावमुपगच्छति, किंचिन्नेत्यस्त्येव वैलक्षण्यम् । महांश्चायं पारिणामिकः स्वभावविप्रकर्षः, पुरुषादीनां केशनखानां च स्वरूपादिभेदात् । यथा गोमयादीना वृश्चिकादीनां च अत्यन्तसारूप्ये च प्रकृतिविकारभाव एव प्रलीयेत । अथोच्येत—अस्ति कश्चित्पार्थिवत्वादित्वस्वभावः पुरुषादीनां केशनखादिष्वनुवर्तमानो गोमयादीनां वृश्चिकादिष्विति । ब्रह्मणोऽपि तर्हि सत्तालक्षणः स्वभाव आकाशादिष्वनुवर्तमानो दृश्यते । विलक्षणत्वेन च कारणेन ब्रह्मप्रकृतिकत्वं जगतो दूषयता किमशेषस्य

---

भामती

क्षेत्रज्ञाधिष्ठानेन चैतन्यं द्रढयतीत्याह ॐ प्राणसंवादवाक्यशेषे च इति ॐ । ॐ तत्तेज ऐक्षतेत्यपि इति ॐ । यद्यपि प्रथमेऽध्याये भाक्तत्वेन वर्णितं तथापि मुख्यतयापि कथञ्चिन्नेतुं शक्यमिति द्रष्टव्यम् । पूर्वपक्षमुपसंहरति ॐ तस्माद् इति ॐ ॥ ५ ॥
सिद्धान्तसूत्रम् — दृश्यते तु ॥
प्रकृतिविकारभावे हेतुं सारूप्यं विकल्प्य दूषयति ॐ अत्यन्तसारूप्ये च इति ॐ । प्रकृतिविकारभावाभावहेतुं वैलक्षण्यं विकल्प्य दूषयति ॐ विलक्षणत्वेन कारणेन इति ॐ । सर्वस्वभावाननुवर्तनं

---

भामती-व्याख्या

से अधिष्ठित बताया है, जैसे हम लोगों के शरीर क्षेत्रज्ञाधिष्ठित हैं—'प्राणसंवादवाक्यशेषे च'। "तत् तेज ऐक्षत" इत्यपि परस्या एव देवताया अधिष्ठात्र्याः" । यद्यपि प्रथमाध्यायगत ईक्षत्यधिकरण में तेज आदि के ईक्षण को गौण ईक्षण ही कहा है, तथापि मुख्य ईक्षण का भी समन्वय किया जा सकता है। पूर्व पक्ष का उपसंहार किया जाता है—"तस्माद् विलक्षणमेवेदं ब्रह्मणो जगत्" । 'विलक्षणत्व' हेतु सिद्ध होकर अपने साध्य-साधन में सक्षम है—जगत् न ब्रह्मप्रकृतिकम्, ब्रह्मविलक्षणत्वात् ॥ ५ ॥
सिद्धान्त—"दृश्यते तु"। पूर्वपक्षी ने कहा था कि ब्रह्म और जगत् का प्रकृति-विकारभाव तभी हो सकता है, जब कि दोनों में सारूप्य (सादृश्य) हो । प्रकृति-विकारभाव के लिए सारूप्य अपेक्षित नहीं—यह दिखाने के लिए सारूप्य का विकल्पपूर्वक खण्डन किया जाता है—"अत्यन्तसारूप्ये च" । अर्थात् प्रकृति-विकारभाव के लिए अत्यन्त सारूप्य अपेक्षित है ? अथवा यत्किञ्चित् ? तन्तुओं का अत्यन्त सारूप्य पट में नहीं, किन्तु तन्तुओं में ही है, वहाँ प्रकृति-विकारभाव नहीं और यत्किञ्चित् सारूप्य तो ब्रह्म और जगत् का भी है, क्योंकि ब्रह्म भी सत् है और जगत् भी सत् । प्रकृति-विकारभाव के दूषक (निषेधक)