भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 570, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 570

५५२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ २ पा. १ सू. ६

ब्रह्मस्वभावस्याननुवर्तनं विलक्षणत्वमभिप्रेयेत ? उत यस्य कस्यचित् ? अथ चैतन्यस्येति वक्तव्यम् । प्रथमे विकल्पे समस्तप्रकृतिविकारोच्छेदप्रसङ्गः । न ह्यसत्यतिशये प्रकृतिविकार इति भवति । द्वितीये चासिद्धत्वम् । दृश्यते हि सत्तालक्षणो ब्रह्मस्वभाव आकाशादिष्वनुवर्तमान इत्युक्तम् । तृतीये तु दृष्टान्ताभावः । किं हि यच्चैतन्येनान्वितं तद्ब्रह्मप्रकृतिकं दृष्टमिति ब्रह्मवादिनं प्रत्युदाह्रियेत ? समस्तस्य वस्तुजातस्य ब्रह्मप्रकृतिकत्वाभ्युपगमात् । आगमविरोधस्तु प्रसिद्ध एव, चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिश्चेत्यागमतात्पर्यस्य प्रसाधितत्वात् । यत्तूक्तं - परिनिष्पन्नत्वाद् ब्रह्मणि प्रमाणान्तराणि संभवेयुरिति, तदपि मनोरथमात्रम् । रूपाद्यभावाद्धि नायमर्थः प्रत्यक्षस्य गोचरः, लिङ्गाद्यभावाच्च नानुमानादीनाम् । आगममात्रसमधिगम्य एव त्वयमर्थो


भामती

प्रकृतिविकारभावाविरोधि । तदनुवर्तने तादात्म्येन प्रकृतिविकारभावाभावात् । मध्यमस्त्वसिद्धः । तृतीयस्तु निदर्शनाभावादसाधारण इत्यर्थः । अथ जगद्योनितयाऽऽगमाद् ब्रह्मणोऽवगमादागमबाधितविषयत्वमनुमानस्य कस्मान्नोद्भाव्यत इत्यत आह ॐ आगमविरोधस्तु इति ॐ । न चास्मिन्नागमैकसमधिगमनीये ब्रह्मणि प्रमाणान्तरस्यावकाशोऽस्ति येन तदुपादायागम आक्षिप्येतेत्याशयवानाह ॐ यत्तूक्तं परिनिष्पन्नत्वाद् ब्रह्मणि इति ॐ । यथा हि कार्यत्वविशेषेऽप्यारोग्यकामः पथ्यमश्नीयात् स्वरकामः सिकतां भक्षयेदित्यादीनां मानान्तरापेक्षता, न तु दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेत्यादीनां, तत्कस्य हेतोः ? अस्य कार्यभेदस्य प्रमाणान्तरागोचरत्वात् । एवं भूतत्वविशेषेऽपि पृथिव्यादीनां मानान्तरगोचरत्वं, न तु भूतस्यापि ब्रह्मणः, तस्याम्नैयैकगोचरस्यातिपतितसमस्तमानान्तरसीमतया स्मृत्यागमसिद्धत्वादित्यर्थः । यदि


भामती-व्याख्या

'वैलक्षण्य' हेतु का विकल्पपूर्वक निरास किया जाता है—'विलक्षणत्वेन च कारणेन ब्रह्मप्रकृतिकत्वं जगतो दूषयता' । जगत् में ब्रह्म-वैलक्षण्य क्या (१) ब्रह्म के पूर्ण स्वभाव का अननुवर्तन है ? या (२) यत्किञ्चित् स्वभाव का अभाव ? अथवा (३) चैतन्य की अननुवृत्ति ? इनमें पूर्ण स्वभाव का अननुवर्तन प्रकृति-विकारभाव का विरोधी नहीं, क्योंकि सर्वथा वैलक्षण्य का अभाव या सर्वस्वभाव का अनुवर्तन होने पर प्रकृति-विकारभाव बन ही नहीं सकता । द्वितीय ( मध्यम ) विकल्प असिद्ध है, क्योंकि सत्तारूप ब्रह्म का स्वभाव आकाशादि प्रपञ्च में अनुवर्तमान ही है । तृतीय ( चैतन्यान्नुवर्तन ) विकल्प में कोई दृष्टान्त नहीं, अतः दृष्टान्त-हीन या सपक्षवृत्ति हेतु असाधारण नाम का हेत्वाभास होता है । जगत् ब्रह्मप्रकृतिकत्व का अनुमान ब्रह्मप्रकृतिकत्व-बोधक आगम प्रमाण से बाधित क्यों नहीं ? इस प्रश्न का उत्तर है—"आगम विरोधस्तु प्रसिद्ध एव" । कथा में प्रसिद्ध दोष का उद्भावन महत्त्व-पूर्ण नहीं समझा जाता । ब्रह्म भी धर्म के समान ही आगमैक-समधिगम्य है, प्रमाणान्तर का विषय ही नहीं कि तर्क या अनुमानादि प्रमाणों के द्वारा इस (ब्रह्म) पर आक्षेप हो सकता—"यत्तूक्तं परिनिष्पन्नत्वाद् ब्रह्मणि प्रमाणान्तराणि सम्भवेयुः" । आशय यह है कि 'सभी कार्य ( साध्य ) पदार्थ आगमेतर प्रमाणगम्य और सभी सिद्धपदार्थ प्रमाणान्तर के विषय होते हैं'—ऐसा कोई नियम नहीं । आरोग्य और यागादि के समानरूप से कार्य होने पर भी आरोग्य के विधायक "आरोग्यकामः पथ्यमश्नीयात्", "स्वरकामः सिकतां भक्षयेत्"—इत्यादि शास्त्रों को प्रमाणान्तर की अपेक्षा होने पर भी याग-विधायक 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत" इत्यादि वाक्यों को प्रमाणान्तर की अपेक्षा नहीं । इसका क्या कारण ? यागरूप कार्य स्वभावतः वेद से भिन्न प्रमाण का विषय ही नहीं । इसी प्रकार पृथिव्यादि और ब्रह्म समानरूप से सिद्ध पदार्थ हैं, किन्तु पृथिव्यादि ही प्रमाणान्तर के विषय हैं, ब्रह्म नहीं, क्योंकि वह वेदैक-समाधिगम्य,

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या) · पृष्ठ 570, कुल 639 में से · BharatKosha