भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 573, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंसांख्यतर्कविरोधनिरासः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५५५
चैतत्सत्कार्यवादिनस्तवैति चेत्, नैष दोषः, प्रतिषेधमात्रत्वात्। प्रतिषेधमात्रं हीदं नास्य प्रतिषेधस्य प्रतिषेध्यमस्ति। न ह्ययं प्रतिषेधः प्रागुत्पत्तेः सत्त्वं कार्यस्य प्रतिषेद्धुं शक्नोति। कथम् ? यथैव हीदानीमपीदं कार्यं कारणात्मना सद्, एवं प्रागुत्पत्तेरपीति गम्यते। न हीदानीमपीदं कार्यं कारणात्मानमन्तरेण स्वतन्त्रमेवास्ति, 'सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद' (बृ० २।४।६) इत्यादिश्रवणात्। कारणात्मना तु सत्त्वं कार्यस्य प्रागुत्पत्तेरविशिष्टम्। ननु शब्दादिहीनं ब्रह्म जगतः कारणम्, बाढम्, नतु शब्दादिमत्कार्यं कारणात्मना हीनं प्रागुत्पत्तेरिदानीं वाऽस्ति। तेन न शक्यते वक्तुं प्रागुत्पत्तेरसत्कार्यमिति। विस्तरेण चैतत्त्कार्यकारणानन्यत्ववादे वक्ष्यामः ॥ ७ ॥
अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॥ ८ ॥
अत्राह यदि स्थौल्यसावयवत्वाचेतनत्वपरिच्छिन्नत्वाशुद्ध्यादिधर्मकं कार्यं
भामती
☸ यदि चेतनं शुद्धम् इति ☸ । परिहरति ☸ नैष दोषः इति ☸ । कुतः ? ☸ प्रतिषेधमात्रत्वात् ☸ । विभजते ☸ प्रतिषेधमात्रं हीदम् इति ☸ । प्रतिपादयिष्यति हि तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य इत्यत्र । यथा कार्यं स्वरूपेण सदसत्त्वाभ्यां न निर्वचनीयम्, अपि तु कारणरूपेण शक्यं सत्त्वेन निर्वक्तुमिति । एवं च कारणसत्तैव कार्यस्य सत्ता न ततोऽन्येति कथं तदुत्पत्तेः प्राक् सति कारणे भवत्यसत् । स्वरूपेण तूत्पत्तेः प्रागुत्पन्नस्य ध्वस्तस्य वा सदसत्त्वाभ्यामनिर्वच्यस्य न सतोऽसतो वोत्पत्तिरिति निर्विषयः सत्कार्यवादप्रतिषेध इत्यर्थः ॥ ७ ॥
असामञ्जस्यं विभजते ☸ अत्राह ☸ चोदकः, । ☸ यदि स्थौल्य इति ☸ । यथा हि यूषादिषु हिङ्गुसैन्धवादीनामविभागलक्षणो लयः स्वगतरसाविर्भाव्यैष दूषयत्येवं ब्रह्मणि विशुद्धस्वभावेऽपि जगल्ली-
भामती-व्याख्या
च ब्रह्म” । उक्त शङ्का का परिहार किया जाता है—‘‘नैष दोषः’’, क्योंकि “प्रतिषेध-मात्रत्वात्” । इस सूत्रावयव का आशय स्पष्ट किया जाता है—“प्रतिषेधमात्रं हीदम्, नास्य प्रतिषेधस्य प्रतिषेध्यमस्ति” । असत्त्व सत्त्व का प्रतिषेध है और उस प्रतिषेध का प्रतिषेध्य है—सत्त्व, वेदान्त-सिद्धान्त में जगत् का पृथक् सत्त्व माना ही नहीं जाता । “तदनन्यत्व-मारम्भणशब्दादिभ्यः” ( ब्र. सू. २।१।१४ ) यहाँ पर यह स्पष्ट कर दिया जायगा कि जगद्रूप कार्य का सत् या असत् रूप से निर्वचन नहीं किया जा सकता । कारणरूपेण कार्य को सत् कहा जा सकता है । कारण की सत्ता ही कार्य की सत्ता है, कारण से पृथक् कार्य की सत्ता नहीं, अतः उत्पत्ति के पूर्व कारण के सत् होने पर कार्य असत् क्योंकर होगा ? उत्पत्ति के पश्चात् सिद्धावस्थापन्न या विनष्ट कार्य सत् और असद्रूप से अनिर्वचनीय है, अतः 'सत् या असत् कार्य की उत्पत्ति नहीं हो सकती’—इस प्रकार सत्कार्यवाद का प्रतिषेध अत्यन्त असङ्गत है, क्योंकि कार्य की स्वरूपेण सत्ता कभी मानी ही नहीं जाती, तब उस का निषेध अप्रसक्त-प्रतिषेधमात्र है ॥ ७ ॥
शङ्का—शङ्का-सूत्र का शब्दार्थ इतना ही है कि ‘कार्य के अपीत ( प्रलीन ) होने पर उसी के समान उसको भी होना चाहिए—यह असमञ्जस है ।' इस की व्याख्या चार प्रकार से की जाती है—
१—‘‘अत्राह’’ अर्थात् शङ्कावादी ने कहा कि यदि स्थूलत्वाशुद्धत्वादि धर्म से युक्त कार्य प्रपञ्च अपनी विलयावस्था में ब्रह्म से अभिन्न हो जाता है, तब जैसे जूस ( पकी दाल या परवलादि का पानी जो रोगी को पथ्यरूप में दिया जाता है ) में हींग, जीरा और काला