भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 576, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 576
५५८ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[अ. २ पा. १ सू. ९

प्रसारितया मायया मायावी त्रिष्वपि कालेषु न संस्पृश्यते, अवस्तुत्वात्, एवं परमात्मापि संसारमायया न संस्पृश्यत इति । यथा च स्वप्नदृगेकः स्वप्नदर्शनमायया न संस्पृश्यत इति, प्रबोधसंप्रसादयोरनन्वागतत्वात् । एवमवस्थात्रयसाक्ष्येकोऽव्यभिचार्यवस्थात्रयेण व्यभिचारिणा न संस्पृश्यते । मायामात्रं ह्येतद्यत्परमात्मनोऽवस्थात्रयात्मनावभासनं रज्ज्वा इव सर्पादिभावेनेति । अत्रोक्तं वेदान्तार्थसंप्रदायविद्भिराचार्यैः—'अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते । अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुध्यते तदा' (गौड० कारि० १।१६) इति । तत्र यदुक्तमपीतौ कारणस्यापि कार्यस्येव स्थौल्यादिदोषप्रसङ्ग इत्येतदयुक्तम् । यत्पुनरेतदुक्तं समस्तस्य विभागस्याविभागप्राप्तेः पुनर्विभागेनोत्पत्तौ नियमकारणं नोपपद्यत इति, अयमप्यदोषः दृष्टान्तभावादेव । यथा हि सुषुप्तिसमाध्यादावपि सत्यां स्वाभाविक्यामविभागप्राप्तौ मिथ्याज्ञानस्यानपोदितत्वात्पूर्ववत्पुनः प्रबोधे विभागो भवति, एवमिहापि भविष्यति । श्रुतिश्चात्र भवति—'इमाः सर्वाः प्रजाः सति संपद्य न विदुः सति संपद्यामह इति, त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदा भवन्ति' (छा० ६।९।२, ३) इति । यथा ह्यविभागेऽपि परमात्मनि मिथ्याज्ञानप्रतिबद्धो विभागव्यवहारः स्वप्नवदव्याहतः स्थितो दृश्यते, एवमपीतावपि मिथ्याज्ञानप्रतिबद्धैव विभागशक्तिरनुमास्यते । एतेन मुक्तानां पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गः प्रत्युक्तः, सम्यग्ज्ञानेन मिथ्याज्ञानस्यापोदितत्वात् । यः पुनरयमन्तेऽपरो विकल्प उत्प्रेक्षितोऽथेदं जगदपीतावपि विभक्तमेव परेण ब्रह्मणावतिष्ठेतेति, सोऽप्यनभ्युपगमादेव

भामती

ॐ यथा स्वप्नदृगेकः इति ॐ । लौकिकः पुरुषः । ॐ एवमवस्थात्रयसाक्ष्ये‌कः इति ॐ । अवस्थात्रयमुत्पत्ति-स्थितिप्रलयाः । कल्पान्तरेणासामञ्जस्ये कल्पान्तरेण दृष्टान्तभावं परिहारमाह ॐ यत् पुनरेतदुक्तम् इति ॐ । अविद्याशक्तेर्नियतत्वादुत्पत्तिनियम इत्यर्थः । ॐएतेन इति ॐ। मिथ्याज्ञानविभागशक्तिप्रतिनियमेन मुक्तानां पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गः प्रत्युक्तः, कारणाभावे कार्याभावस्य प्रतिनियमात्, तत्त्वज्ञानेन च स्वशक्तितो

भामती-व्याख्या

आता। जैसे अविद्यारोपित सर्प अपनी उत्पत्ति, स्थिति या लय की अवस्था में रज्जू को कभी विषाक्त नहीं बना सकता, वैसे यह समस्त प्रपञ्च अपने कारण को दूषित नहीं कर सकता—"एवमवस्थात्रयसाक्ष्येकोऽव्यभिचारी"। 'अवस्थात्रय' शब्द से उत्पत्ति, स्थिति और लय का ग्रहण किया गया है।

२—द्वितीय कल्प के अनुसार उद्भावित असामञ्जस्य का समाधान किया जा रहा है—"यत्पुनरुक्तं समस्तस्य"। अर्थात् यह जो कहा था कि प्रपंच के अपने कारण में प्रलीन हो जाने पर वैसे ही प्रपंच की उत्पत्ति में न तो कोई नियामक है और न दृष्टान्त। उस पर सिद्धान्ती का कहना है कि पूर्ण सृष्टि के संस्कारों से युक्त अज्ञानरूप बीज ही वैसी ही सृष्टि की उत्पत्ति का नियामक है, जैसा कि सुषुप्ति और समाधि के अनन्तर देखा जाता है।

३—मुक्त पुरुषों की पुनत्पत्ति की आपत्ति भी इस लिए नहीं होती कि जो मिथ्या ज्ञान उत्पत्ति का नियामक होता है, वह मुक्त पुरुषों का नष्ट हो चुका होता है, अतः कारण का अभाव होने पर नियमतः कार्य का अभाव होता है। तत्त्वज्ञान के द्वारा मिथ्या ज्ञान का समूल विनाश हो जाता है।

४—यह चतुर्थ विकल्प उठाया गया था कि प्रलयावस्था में जगत् यदि ब्रह्म से भिन्न रहता है तो किसके आश्रित रहेगा? वह वैसा वेदान्त-सिद्धान्त में माना ही नहीं जाता।