भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 578, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 578
५६०ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. २ पा. १ सू. ११

तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः ॥ ११ ॥

इतश्च नागमगम्येऽर्थे केवलेन तर्केण प्रत्यवस्थातव्यम् । यस्मान्निरागमाः पुरुषोत्प्रेक्षामात्रनिबन्धनास्तर्का अप्रतिष्ठिता भवन्ति, उत्प्रेक्षाया निरङ्कुशत्वात् । तथा हि कैश्चिदभियुक्तैर्यत्नेनोत्प्रेक्षितास्तर्का अभियुक्ततरैरन्यैराभास्यमाना दृश्यन्ते । तैरप्युत्प्रेक्षिताः सन्तस्ततोऽन्यैराभास्यन्त इति न प्रतिष्ठितत्वं तर्काणां शक्यमाश्रयितुम्, पुरुषमतिवैरूप्यात् । अथ कस्यचित्प्रसिद्धमाहात्म्यस्य कपिलस्य चान्यस्य वा संमतस्तर्कः प्रतिष्ठित इत्याश्रीयत, एवमप्यप्रतिष्ठितत्वमेव, प्रसिद्धमाहात्म्यानुमतानामपि तीर्थकराणां कपिलकणभुकप्रभृतीनां परस्परविप्रतिपत्तिदर्शनात् । अथोच्येतान्यथा वयमनुमास्यामहे यथा नाप्रतिष्ठादोषो भविष्यति । नहिप्रतिष्ठितस्तर्क एव नास्तीति


भामती

केवलागमगम्येऽर्थे स्वतन्त्रतर्काविषये । न सांख्यादिवत् साधर्म्यवैधर्म्यमात्रेण तर्कः प्रवर्तनीयो येन प्रधानादिसिद्धिर्भवेत् । शुष्कतर्को हि स भवत्यप्रतिष्ठानात् । तदुक्तम्—
यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः ।
अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ॥ इति ।
न च महापुरुषपरिगृहीतत्वेन कस्यचित्तर्कस्य प्रतिष्ठा, महापुरुषाणामेव तार्किकाणां मिथो विप्रतिपत्तेरिति । सूत्रे शङ्कते ॐअन्यथानुमेयमिति चेत्ॐ । तद्विभजते ॐअन्यथा वयमनुमास्यामहे इति ॐ । नानुमानाभासव्यभिचारिणानुमानव्यभिचारः शङ्कनीयः, प्रत्यक्षादिष्वपि तदाभासव्यभिचारेण तत्प्रसङ्गात् ।


भामती-व्याख्या

क्लेशकर्मादि अस्य पुरुषस्य सुखदुःखयोः उपादानम् (कारणम्), इदमस्य'—इस प्रकार का नियत भेद प्रलय के पश्चात् नहीं रहता, अतः मुक्त पुरुषों की पुनरुत्पत्ति प्रसक्त नहीं होती है ॥१०॥

जगत् का उपादानकारण कौन है ? इस प्रश्न का ठीक उत्तर केवल वेदों में है, स्वतन्त्र तर्क का विषय नहीं, अतः जैसे सांख्याचार्य जो स्वतन्त्र तर्क के आधार पर जगत् के के त्रिगुणत्वादि साधर्म्य और चेतनत्वादि वैधर्म्य का अवलम्बन कर प्रधान तत्त्व की तर्कना किया करते हैं, वह सर्वथा अनुचित है। आगम-निरपेक्ष या शुष्क तर्क कभी किसी एक तत्त्व पर प्रतिष्ठित (स्थिर) नहीं रह सकता, जैसा कि वाक्यपदीयकार कहते हैं—
यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः ।
अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ॥ (वा. प. १।३४)
[अर्थात् किसी एक तार्किक के द्वारा यत्नपूर्वक अनुमान से जो पदार्थ जैसा अनुमित (तर्कित) होता है, बड़ा तार्किक आकर अपनी ऊहापोह के द्वारा वह पदार्थ अन्यथा (विपरीत) सिद्ध कर दिया करता है, जैसी कि तार्किक-चक्र-चूडामणि श्री रघुनाथ शिरोमणि की गर्वोक्ति है—
विदुषां निवहेरिरहैककथ्याद् यददुष्टं निरटङ्कि यच्च दुष्टम् ।
मयि जल्पति कल्पनाधिनाथे रघुनाथे मनुनां तदन्यथैव ॥ (बाध प्र.)
अत एव महर्षि व्यास ने ही यह सत्परामर्श दिया है—"अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केषु योजयेत्' (भारत. भीष्म ५।१२) ]। कोई तर्क किसी एक महापुरुष के द्वारा परिगृहीत है—एतावता उसकी प्रतिष्ठा नहीं हो सकती, क्योंकि दूसरे महापुरुषों को उसमें विप्रतिपत्ति है ।

शङ्का—सूत्रकार ने शङ्का प्रस्तुत की है—"अन्यथानुमेयम्", उसकी व्याख्या की जाती है—"अन्यथा वयमनुमास्यामहे" । शङ्कावादी का आशय यह है कि किसी अनुमानाभास