भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 579, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंसांख्यादितर्कनिरासः ] हिन्दीसहितभामतीसंचलितम् ५६१
वक्तुम्। एतदपि हि तर्काणामप्रतिष्ठितत्वं तर्केणैव प्रतिष्ठाप्यते, केषांचित्तर्काणामप्रतिष्ठितत्वदर्शनेनान्येषामपि तज्जातीयानां तर्काणामप्रतिष्ठितत्वकल्पनात्। सर्वतर्काप्रतिष्ठायां च लोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः। अतीतवर्तमानाध्वसाम्येन ह्यनागतेऽप्यध्वनि सुखदुःखप्राप्तिपरिहाराय प्रवर्तमानो लोको दृश्यते। श्रुत्यर्थविप्रतिपत्तौ चार्थाभासनिराकरणेन सम्यगर्थनिर्धारणं तर्केणैव वाक्यवृत्तिनिरूपणरूपेण क्रियते। मनुरपि चैवं मन्यते 'प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम्। त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिमभीप्सता॥' इति। 'आर्षं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना। यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्मं वेद नेतरः॥' (१२।१०५,१०६) इति च ब्रुवन्। अयमेव तर्कस्यालंकारो यदप्रतिष्ठितत्वं नाम। एवं हि सावद्यतर्कपरित्यागेन निरवद्यस्तर्कः प्रतिपत्तव्यो भवति। नहि पूर्वजो मूढ आसीदित्यात्मनापि मूढेन भवितव्यमिति किंचिदस्ति प्रमाणम्। तस्मान्न तर्काप्रतिष्ठानं दोष इति चेत्—एवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः। यद्यपि कंचिद्विषये
भामती
तस्मात् स्वाभाविकप्रतिबन्धवल्लिङ्गानुसरणे निपुणेनानुमात्रा भवितव्यं, ततश्चाप्रत्यूहं प्रधानं सेत्स्यतीति भावः। अपि च येन तर्केण तर्काणामप्रतिष्ठामाह स एव तर्कः प्रतिष्ठितोऽभ्युपेयस्तदप्रतिष्ठायामितराप्रतिष्ठानाभावादित्याह ॐ नहि प्रतिष्ठितस्तर्क एव इति ॐ। अपि च तर्काप्रतिष्ठायां सकललोकयात्रोच्छेदप्रसङ्गः। न च श्रुत्यर्थाभासनिराकरणेन तदर्थतत्त्वविनिश्चय इत्याह ॐ सर्वतर्काप्रतिष्ठायां च इति ॐ। अपि च विचारात्मकस्तर्कस्तर्कितपूर्वपक्षपरित्यागेन तर्कितं राद्धान्तमनुजानाति। सति चैष पूर्वपक्षविषये तर्के प्रतिष्ठारहिते प्रवर्तते, तदभावे विचाराप्रवृत्तेः। तदिदमाह ॐ अयमेव च तर्कस्यालङ्कारः इति ॐ। तामिमामाशङ्कां सूत्रेण परिहरति ॐ एवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः ॐ। न वयमन्यत्र तर्कमप्रमाणयामः, किन्तु
भामती-व्याख्या
(तर्काभास) के अप्रतिष्ठित (अर्थ-व्यभिचारी) हो जाने मात्र से सद्नुमान (सत्तर्क) व्यभिचरित नहीं होता, अन्यथा किसी प्रत्यक्षाभास के अपने विषय से व्यभिचरित हो जाने पर प्रमाणभूत प्रत्यक्ष को भी व्यभिचारी मानना होगा। अतः अनुमान (तर्क) में अपेक्षित स्वाभाविकसम्बन्धरूप व्याप्ति जिस हेतु में विद्यमान है, ऐसे सद्धेतु के प्रयोग में अनुमाता व्यक्ति को सावधान रहना चाहिए। उस सद्धेतु के द्वारा प्रधान तत्त्व की निराबाध सिद्धि हो जायेगी। दूसरी बात यह भी है कि जिस तर्क के द्वारा अन्य तर्कों की अप्रतिष्ठता सिद्ध की जा रही है, उस तर्क को तो प्रतिष्ठित मानना होगा, क्योंकि उसके प्रतिष्ठित न होने पर अन्य तर्क अप्रतिष्ठित किसके आधार पर होंगे? यह कहा जा रहा है—“न हि प्रतिष्ठितस्तर्क एव नास्ति”। किसी भी तर्क के प्रतिष्ठित न होने पर समस्त लोक-व्यवहार उच्छिन्न हो जायगा—“सर्वतर्काप्रतिष्ठायां च लोकव्यवहारोच्छेदः”। किसी श्रुति का अर्थ यह है? अथवा यह? ऐसा वैमत्य (संशय) उपस्थित होने पर वाक्य-तात्पर्य-निर्णायक तर्क के द्वारा ही अर्थाभास का निरास एवं सदर्थ का निश्चय किया जाता है—“श्रुत्यर्थविप्रतिपत्तौ चार्थाभासनिराकरणेन”। विचारात्मक तर्क के आधार पर ही वितर्कित पूर्वपक्ष का प्रतिक्षेप एवं सुतर्कित सिद्धान्त का अनुसन्धान किया जाता है, इसीलिए भगवान् मनु ने कहा है—
‘आर्षं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना।
यस्तर्केणानुसन्धत्ते स धर्मं वेद नेतरः॥’ (मनु० १२।१०६)
अत एव प्रतिष्ठा-रहित तर्क (तर्काभास) की भी सत्ता माननी पड़ती है, क्योंकि उसके न रहने पर विचार में कथक-सम्प्रदाय की प्रवृत्ति ही नहीं हो सकती। अतः तर्क का अप्रतिष्ठित होना एक अलङ्कार है—“अयमेव हि तर्कस्यालङ्कारो यदप्रतिष्ठितत्वम्”।
७१