भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

ब्रह्मकत्वनानात्वनिरासः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५७१

भामती तदनेन प्रमाणेन सिद्धमनृतत्वं विकारजातस्य कारणस्य निर्वाच्यतया सत्त्वं, मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यादिना प्रबन्धेन दृष्टान्ततयाऽनुवदति श्रुतिः । "यत्र लौकिकपरीक्षकाणां बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः" इति चाक्षपाद-सूत्रं प्रमाणसिद्धो दृष्टान्त इत्येतत्परं, न पुनर्लोकसिद्धत्वमत्र विवक्षितम्, अन्यथा तेषां परमाण्वादिनं दृष्टान्तः स्यात् । नहि परमाण्वादिनैसर्गिकवैनयिकबुद्धगतिशयरहितानां लौकिकानां सिद्ध इति । सम्प्र-

भामती-व्याख्या मानना होगा किन्तु वस्तु सत् नहीं । सत् और असत् से भिन्न विकार-प्रपंच को अनिर्वचनीय और अनृत माना जाता है । [ श्री धर्मकीर्ति ने 'वर्णानुपूर्वी वर्णों से भिन्न है ? अथवा अभिन्न' ? इस विषय में जो शैली उद्भावित की है, सम्भवतः वाचस्पति मिश्र ने वही शैली यहाँ अपनाई है । धर्मकीर्ति के श्लोक इस प्रकार हैं—

आनुपूर्व्याश्च वर्णेष्यो भेदः स्फोटेन चिन्तितः ॥ कल्पनारोपिता सा स्यात् कथं वाऽपुरुषाश्रया । सत्तामात्रानुबन्धित्वान्नाशस्यानित्यता ध्वनेः ॥ अग्नेरर्थान्ंतारोत्पत्ती भवेत् काष्ठस्य दर्शनम् । अविनाशात् , स एवास्य विनाश इति चेत् कथम् ॥ अन्योऽन्यस्य विनाशोऽस्तु काष्ठं कस्मान्न दृश्यते । तत्परिग्रहवृत्तश्चेन्न तेनानावरणं यतः ॥ विनाशस्य विनाशित्वं स्यादुत्पत्तैस्ततः पुनः । काष्ठस्य दर्शनं हन्तृघाते चैत्रापुनर्भवः ॥ यथाऽत्राप्येवमिति चेद् हन्तुर्नामरणत्वतः । अनन्यत्वे विनाशस्य स्यान्नाशः काष्ठमेव तु ॥ तस्य सत्त्वादहेतुत्वं नातोऽन्या विद्यते गतिः । अहेतुत्वेऽपि नाशस्य नित्यत्वाद्भावनाशयोः ॥ सहभावप्रसङ्गश्चेदसतो नित्यता कुतः । असत्त्वेऽभावनाशित्वप्रसङ्गोऽपि न युज्यते ॥ यस्माद्भावस्य नाशेन न विनाशनमिष्यते । नश्यन् भावोऽवरापेक्ष इति तज्ज्ञापनाय सा ॥ अवस्थाऽहेतुरुक्तास्या भेदमारोप्य चेतसा । स्वतोऽपि भावेऽभावस्य विकल्पश्चेदयं समः ॥ न तस्य किञ्चिद्भवति न भवत्येव केवलम् । भावे ह्यंष विकल्पः स्याद्विधेर्वस्त्वनुरोधतः ॥ (प्र. वा. स्वो. पृ. ९४) ] ।

कथित प्रमाण के द्वारा विकार-जगत् में जो अनृतत्व और ब्रह्मरूप कारण में निर्वाच्यता-प्रयुक्त सत्त्व सिद्ध होता है, उसी का अनुवाद श्रुति ने "मृत्तिकेत्येव सत्यम्"—इत्यादि वाक्यों के द्वारा दृष्टान्त के रूप में किया है । यद्यपि "यत्र लौकिकपरीक्षकाणां बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः" (न्या. सू. १।१।२५) इस सूत्र के द्वारा सूत्रकार ने लोक-प्रसिद्ध पदार्थ को ही दृष्टान्त माना है, किन्तु कथित कार्यगत मिथ्यात्व और कारणगत सत्यत्व अनुमान-गम्य हैं, लोक-प्रसिद्ध नहीं । तथापि लोक-प्रसिद्ध का अर्थ है—प्रमाण-सिद्ध । लोक-सिद्ध विवक्षित नहीं, अन्यथा परमाण्वादि अलौकिक पदार्थों को दृष्टान्त नहीं बनाया जा सकेगा, क्योंकि परमाण्वादि बुद्धिगत नैसर्गिक (अविवेचित प्रमाण-सुलभ) और वैनयिक (विवेचित प्रमाण-