भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 590, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें५७२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [अ. २ पा १ सू. १४]
तिरेकेणाभाव इति द्रष्टव्यम् । नन्वनेकात्मकं ब्रह्म, यथा वृक्षोऽनेकशाख एवमनेक- शक्तिप्रवृत्तियुक्तं ब्रह्म । अत एकत्वं नानात्वं चोभयमपि सत्यमेव । यथा वृक्ष इत्ये- कत्वं, शाखा इति नानात्वम् । यथा च समुद्रात्मनैकत्वं, फेनतरङ्गाद्यात्मना नानात्वम् । यथा च मृदात्मनैकत्वं, घटशरावाद्यात्मना नानात्वम् । तत्रैकत्वांशेन ज्ञानान्मोक्ष- व्यवहारः सेत्स्यति, नानात्वांशेन तु कर्मकाण्डाश्रयौ लौकिकवैदिकव्यवहारौ सेत्स्यत इति । एवं च मृदादिदृष्टान्ता अनुरूपा भविष्यन्तीति । नैवं स्यात्, 'मृत्ति-
भामती
स्थ्यनेकान्तवादिनमुत्थापयति ॐ नन्वनेकात्मकम् इति ॐ । अनेकाभिः शक्तिभिर्याः प्रवृत्तयो नाना- कार्यसृष्टयस्तद्युक्तं ब्रह्मैकं नाना चेति । किमतो यद्येवमित्यत आह ॐ तत्रैकत्वांशेन इति ॐ । यदि पुनरेक- त्वमेव वस्तुसद्भूवेत् ततो नानात्वाभावाद्धैदिकः कर्मकाण्डाश्रयो लौकिकश्च व्यवहारः समस्त एवोच्छि- द्येत । ब्रह्मगोचराश्च श्रवणमननादयः सर्वे दत्तजलाञ्जलयः प्रसज्येरन् । एवं चानेकात्मकत्वे ब्रह्मणो मृदादिदृष्टान्ता अनुरूपा भविष्यन्तीति । तमिममनेकान्तवादं दूषयति ॐ नैवं स्याद् इति ॐ । इदं तावदत्र वक्तव्यम्— मृदात्मनैकत्वं घटशरावाद्यात्मना नानात्वमिति वदतः कार्यकारणयोः परस्परं किमभे- दोऽभिमतः, आहो भेदः, उत भेदाभेदाविति । तत्राभेद एकान्तिके मृदात्मनेति च घटशरावाद्यात्मनेति
भामती-व्याख्या
जङ् ) उत्कर्ष से रहित लौकिक व्यक्तियों की दृष्टि में प्रसिद्ध नहीं । [ उक्त सौत्र लक्षण का स्वरूप निखारते हुए वार्तिककार ने कहा है—"बुद्धिसाम्यविषयोऽर्थो दृष्टान्त इति सूत्रार्थः । एवं चाकाशव्यवरोधः । यदि पुनरेवमेवावधार्येत लौकिकानां परीक्षकाणां च यो विषयः, स दृष्टान्त इति अलौकिकार्थो न दृष्टान्तः स्यादाकाशादि" (न्या० वा० पृ० ४१८) । श्री वाच- स्पति मिश्र ने ही इसके अवतरण में कहा है—'अत्र वार्तिककारो लौकिकपरीक्षकस्वरूप- मविवक्षितमिति मन्वान आह—बुद्धिसाम्येति" । इसी सूत्र के भाष्य में भाष्यकार ने 'लौकिक' और 'परीक्षक' शब्दों का अर्थ किया है—"लोकसामान्यमनतीताः लौकिकाः, नैसर्गिकं बुद्धयतिशयम्प्राप्ताः तद्विपरीताः परीक्षकाः—तर्केण प्रमाणैरर्थं परीक्षितुमर्हन्तीति" (न्या० भा० पृ० ४९७) । बुद्धि में दो प्रकार का उत्कर्ष होता है—नैसर्गिक और वैनेयिक । इनकी व्याख्या परिशुद्धिकार ने की है—"क्षीरनीरवद्विवेचितानि सांव्यवहारिकाणि प्रमा- णानि निसर्गः, तद्भवो नैसर्गिकः । खलितैलवत् विवेचितानि दुर्निरूपार्थगोचराणि प्रमाणानि विनयः, स एव वैनेयिकः" (ता० परि० पृ० ४१९) ।]
अनेकान्तवादी (भेदाभेदवादी) की ओर से शङ्का प्रस्तुत की जाती है—"नन्वनेका- त्मकं ब्रह्म" । अनेक शक्तियों के द्वारा जो अनेक कार्य-सर्जनरूप विविध प्रवृत्तियाँ हैं, उनसे युक्त ब्रह्म एक ही है । ऐसा मानने से क्या लाभ ? इस प्रश्न का उत्तर है—"तत्रैकत्वांशेन ज्ञानान्मोक्षव्यवहारः सेत्स्यति नानात्वांशेन तु कर्मकाण्डाश्रयः" । यदि ब्रह्म में एकत्व ही वस्तुसत् माना जाता है, तब नानात्व न होने के कारण वैदिक कर्मकाण्ड-प्रतिपादित व्यवहार एवं लौकिक भेद-व्यवहार अत्यन्त उच्छिन्न हो जाता है, ब्रह्मविषयक श्रवण, मननादि साधनों को तिलाञ्जलि देनी होगी । ब्रह्म को अनेकात्मक मानने पर मृदादि दृष्टान्त अनुरूप हो जाते हैं।
उक्त अनेकान्तवाद का निरास करते हैं—"नैवं स्यात्" । जो वादी यह कहता है कि मृदात्मना एकत्व और घटशरावादिरूपेण नानात्व होता है। उस वादी से पूछा जाता है कि कार्य और कारण का क्या (१) अभेद विवक्षित है ? या (२) भेद ? अथवा (३) भेदाभेद ? अत्यन्ताभेद-पक्ष में 'मृदात्मना घटाद्यात्मना'—इस प्रकार का शब्द-विन्यास और व्यवस्था-