भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 591, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 591

ब्रह्मैकत्वनानात्वनिरासः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५७३

केत्येव सत्यम्' इति प्रकृतिमात्रस्य दृष्टान्ते सत्यत्वावधारणात्, वाचारम्भणशब्देन च विकारजातस्यानृतत्वाभिधानाद्, दार्ष्टान्तिकेऽपि 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यम्' इति च परमकारणस्यैवैकस्य सत्यत्वावधारणात्, 'स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति च शारीरस्य ब्रह्मभावोपदेशात् । स्वयं प्रसिद्धं ह्येतच्छारीरस्य ब्रह्मात्मत्वमुपदिश्यते, न यत्नान्तरप्रसाध्यम् । अतश्चेदं शास्त्रीयं ब्रह्मात्मत्वमवगम्यमानं स्वाभाविकस्य शारीरात्मत्वस्य बाधकं संपद्यते, रज्ज्वादिबुद्धय इव सर्पादिबुद्धीनाम् । बाधिते च शारीरात्मत्वे तदाश्रयः समस्तः स्वाभाविको व्यवहारो बाधितो भवति, यत्प्रसिद्धये नानात्त्वांशोऽपरो ब्रह्मणः कल्प्येत । दर्शयति च—'यत्र

भामती

चोल्लेखद्वयं नियमश्च नोपपद्यते । भेदे चोल्लेखद्वयनियमावुपपन्नौ, आत्मनेति त्वसमञ्जसम् । नह्यन्यस्यान्य आत्मा भवति । न चानेकान्तवादः । भेदाभेदकल्पे तूल्लेखद्वयं भवेदपि । नियमस्त्वयुक्तो नहि धर्मिणोः कार्यकारणयोः सङ्करे तद्धर्मैकत्वनानात्वे न सङ्कीर्येते इति सम्भवति । ततश्च मृदात्मनेकत्वं यावद्ब्रूवीत तावद् घटशरावाद्यात्मनापि स्यात्, एवं घटशरावाद्यात्मना नानात्वं यावद्ब्रूवीत तावन्मृदात्मना नानात्वं भवेत् । सोऽयं नियमः कार्यकारणयोरेकान्तिकं भेदमपकल्पयति, अनिर्वचनीयतां वा कार्यस्य । पराक्रान्तं चास्माभिः प्रथमाध्याये तदास्तां तावत् । तदेतद्युक्तिनिराकृतमनुवदन्तीं श्रुतिमुदाहरति ॐ मृत्तिकेत्येव सत्यम् इति ॐ । स्यादेतत्—न ब्रह्मणो जीवभावः काल्पनिकः, किन्तु भाविकः, अंशो हि सः, तस्य कर्मसहितेन ज्ञानेन ब्रह्मभाव आधीयत इत्यत आह ॐ स्वयं प्रसिद्धं हि इति ॐ । स्वाभाविकस्यानादेरिति । यदुक्तं नानात्वांशेन तु कर्मकाण्डाश्रयो लौकिकश्च व्यवहारः सेत्स्यतीति तत्राह ॐ बाधिते च इति ॐ । यावदबाधं हि सर्वोऽयं व्यवहारः स्वप्नावस्थायामिव तदुपदर्शितपदार्थजातव्यवहारः । स च यथा जाग्रद-

भामती-व्याख्या

नियम—ये दोनों अनुपपन्न हो जाते हैं और 'आत्मनः' ऐसा कहना भी असमञ्जस हो जाता है, क्योंकि अन्य पदार्थ अन्य का आत्मा (स्वरूप) नहीं होता। अनेकान्तवाद (भेदा-भेदवाद) भी संगत नहीं, क्योंकि भेदाभेद-कल्प में उक्त द्विविध शब्द-विन्यास तो बन जाता है किन्तु उक्त कार्यकारणभाव का नियम युक्त नहीं होता, क्योंकि कार्य और कारणरूप धर्मों का सांकर्य सम्भव नहीं। फलतः जब तक मृदात्मना एकत्व रहता है, तब तक घटादि-रूप से भी एकत्व रहेगा। इसी प्रकार जब तक घटादिरूप से नानात्व रहता है, तब तक मृद्रूप से भी नानात्व ही रहेगा। अतः यह कार्य-कारणभाव का नियम या तो कार्य और कारण का ऐकान्तिक भेद सिद्ध करता है अथवा कार्य-वर्ग का अनिर्वचनीयत्व । इस विषय का विशेष विचार प्रथमाध्याय में (विगत पृ० १३० पर) किया जा चुका है, यहाँ अधिक कहने की आवश्यकता नहीं। युक्ति के द्वारा जो अनेकान्तवाद का निराकरण किया गया, उसके अनुसार कारणमात्र के सत्यत्व का अनुवाद करनेवाली श्रुति का उल्लेख करते हैं—

"मृत्तिकेत्येव सत्यम्"—इति प्रकृतिमात्रस्य दृष्टान्ते सत्यत्वावधारणात्" । शङ्कावादी शङ्का करता है कि ब्रह्म में जीवभाव काल्पनिक नहीं, अपितु वास्तविक है, क्योंकि वह (जीव) ब्रह्म का अंश है, कर्म-समुच्चित ज्ञान के द्वारा जीव में ब्रह्मभाव आहित होता है। इस शङ्का का समाधान है—"स्वयं प्रसिद्धं हि एतच्छारीरस्य ब्रह्मात्मत्वमुपदिश्यते"। अर्थात् जीव में ब्रह्मरूपता स्वाभाविक अनादि-सिद्ध है, अतः उसकी प्राप्ति के लिए किसी प्रकार के कर्म की आवश्यकता नहीं। जो यह कहा था कि नानात्वांश को लेकर कर्मकाण्ड-प्रतिपादित यज्ञादि एवं लौकिक व्यवहार का निर्वाह हो जाता है, उस पर सिद्धान्ती का कहना है—"बाधिते च शारीरात्मत्वे"। अर्थात् जैसे रज्जु में सर्प-व्यवहार तभी तक होता है, जब तक उसका