सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 602, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 602
५८४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. २ पा. १ सू. १४

रणप्रतिज्ञाविरोध इति चेत्, न; अविद्यात्मकनामरूपबीजव्याकरणापेक्षत्वात् सर्वज्ञत्वस्य। 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' (तै० २।१) इत्यादिवाक्येभ्यो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपात्सर्वज्ञात्सर्वशक्तेरीश्वराज्जगज्जनिस्थितिमलया नाचेतनात्प्रधानादन्यस्माच्चेत्येषोऽर्थः प्रतिज्ञातः- 'जन्माद्यस्य यतः' (ब्र० सू० १।१।२) इति। सा प्रतिज्ञा तदवस्थैव न तद्विरुद्धोऽर्थः पुनरिहोच्यते। कथं नोच्यतेऽत्यन्तमात्मन एकत्वमद्वितीयत्वं च ब्रुवता? शृणु यथा नोच्यते- सर्वज्ञस्येश्वरस्यात्मभूत इवाविद्याकल्पिते नामरूपे तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीये संसारप्रपञ्चबीजभूते सर्वज्ञस्येश्वरस्य मायाशक्तिः प्रकृतिरिति च श्रुतिस्मृत्योरभिलप्येते। ताभ्यामन्यः सर्वज्ञ ईश्वरः, 'आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद् ब्रह्म' (छा० ८।१४।१) इति श्रुतेः, 'नामरूपे व्याकरवाणि' (छा० ६।३।२), 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते' (तै० आ० ३।१२।७), 'एकं बीजं बहुधा यः करोति' (श्वे० ६।१२) इत्यादिश्रुतिभ्यश्च। एवमविद्याकृतनामरूपोपाध्यनुरोधीश्वरो भवति, व्योमेव घटकरकाद्युपाध्यनुरोधि। स च स्वात्मभूतानेव घटाकाशस्थानीयानविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपकृतकार्यकरणसंघातानुरोधिनो जीवाख्यान्विज्ञानात्मनः प्रतीष्टे व्यवहारविषये। तदेवमविद्यात्मकोपाधिपरिच्छेदापेक्षमेवेश्वरस्येश्वरत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं च, न परमार्थतो विद्यायापास्तसर्वोपाधिस्वरूप आत्मनीशित्रीशितव्यसर्वज्ञत्वादिव्यवहार उपपद्यते। तथा चोक्तम्- 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा' (छा० ७।२४।१) इति। 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्' (बृ० ४।५।१५) इत्यादिना च, एवं

भामती

परिहरति ॐ न, अविद्यात्मक इति ॐ। नाम च रूपञ्च ते एव बीजं तस्य व्याकरणं कार्यप्रपञ्चस्तदपेक्षत्वात्तैश्वर्यस्य। एतदुक्तं भवति— न तात्त्विकमैश्वर्यं सर्वज्ञत्वञ्च ब्रह्मणः किन्त्वविद्योपाधिकमिति तदाश्रयं प्रतिज्ञासूत्रं, तत्त्वाश्रयन्तु तदनन्यत्वसूत्रं, तेनाविरोधः। सुगममन्यत् ॥ १४ ॥

भामती-व्याख्या

मानने पर ईश्वर में जगतकारणता-प्रतिपादन की प्रतिज्ञा एवं तत्प्रतिपादक श्रुतिवाक्यों का विरोध क्यों नहीं उपस्थित होता? उसका परिहार किया जाता है—“न, अविद्यात्मकनामरूपबीजव्याकरणापेक्षत्वात्सर्वज्ञत्वस्य”। [आशय यह है कि शङ्कावादी का कहना था कि सूत्रकार ने अपने द्वितीय (“जन्माद्यस्य यतः”—इस) सूत्र में जो प्रतिज्ञा की थी ‘ईश्वरो जगतः कारणम्’। उस प्रतिज्ञा में अब (तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः’ इस सूत्र में) जो ‘तदनन्यत्व’ हेतु का उपन्यास किया जाता है—‘ईश्वरो जगतः कारणम्, जगदनन्यत्वात्’। यहाँ प्रयुक्त हेतु में ‘प्रतिज्ञा-विरोध’ नाम का निग्रहस्थान है, जैसा कि न्यायसूत्रकार ने कहा है—“प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः” (न्या० सू० ५।२।४)। जगतकारणत्व और ‘जगदभिन्नत्व’—ये दोनों धर्म अत्यन्त विरुद्ध हैं, क्योंकि घट कभी अपना कारण नहीं हो सकता]। इस शङ्का का समाधान करते हुए भाष्यकार ने जो कहा है—“न अविद्यात्मकनामरूपबीजव्याकरणापेक्षत्वात्”, उसका आशय यह है कि ईश्वर में जो जगतकर्तृत्वप्रयुक्त सर्वज्ञत्व माना जाता है, वह तात्त्विक नहीं, अपितु अविद्यारूप उपाधि के द्वारा कल्पित होता है, प्रतिज्ञा-सूत्र में कल्पित सर्वज्ञत्व ही अपेक्षित होता है और अपेक्षित ऐश्वर्य भी नामरूपात्मक बीजशक्ति का व्याकरण (प्रकटन) ही है, जिसे ईश्वर में मान लेने पर किसी प्रकार का विरोध उपस्थित नहीं होता ॥ १४ ॥