भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 604, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें५८६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. २ पा. १ सू. १५
नाभावे । तद्यथा सत्यां मृदि घट उपलभ्यते, सत्सु च तन्तुषु पटः । न च नियमेनान्य- भावेऽन्यस्योपलब्धिर्दृष्टा । न ह्यश्वो गोरन्यः सन् गोर्भाव एवोपलभ्यते । न च कुलाल- भाव एव घट उपलभ्यते, सत्यपि निमित्तनैमित्तिकभावेऽन्यत्वात् । नन्वन्यस्य भावेऽ- प्यन्यस्योपलब्धिर्नियता दृश्यते—यथाग्निभावे धूमस्येति । नेत्युच्यते, उद्वापितेऽप्यग्नौ गोपालघुटिकादिधारितस्य धूमस्य दृश्यमानत्वात् । अथ धूमं कयाचिदवस्थया विशिंष्यादीदृशो धूमो नासत्याग्नौ भवतीति । नैवमपि कश्चिद्दोषः, तद्भावानुरक्तां हि बुद्धिं कार्यकारणयोरनन्यत्वे हेतुं वयं वदामः । न चासावग्निधूमयोर्विद्यते । 'भावाच्चो- पलब्धेः' इति वा सूत्रम् । न केवलं शब्दादेव कार्यकारणयोरनन्यत्वं, प्रत्यक्षोपलब्धि- भावाच्च तयोरनन्यत्वमित्यर्थः । भवति हि प्रत्यक्षोपलब्धिः कार्यकारणयोरनन्यत्वे । तद्यथा—तन्तुसंस्थाने पटे तन्तुव्यतिरेकेण पटो नाम कार्यं नैवोपलभ्यते, केवलास्तु तन्तव आतानवितानवन्तः प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते, तथा तन्तुष्वंशवोऽशूषु तदवयवाः । अनया प्रत्यक्षोपलब्ध्या लोहितशुक्लकृष्णानि त्रीणि रूपाणि, ततो वायुमात्रमाकाश-
भामती
कारणस्य इति ॐ । अस्य व्यतिरेकमुखेन गमकत्वमाह ॐ न च नियमेन इति ॐ । काकतालीयन्यायेना- न्यभावेऽन्यस्योपलभ्यते, न तु नियमेनेत्यर्थः । हेतुविशेषणाय व्यभिचारं चोदयति ॐ नन्वन्यस्य भावेऽपि इति ॐ । एकदेशिमतेन परिहरति ॐनेत्युच्यते इति ॐ । शङ्क्यैकदेशिपरिहारं दूषयित्वा परमार्थपरिहारमाह ॐ अथ इति ॐ । तदनेन हेतुविशेषणमुक्तम् । पाठान्तरेणेदमेव सूत्रं व्याचष्टे ॐ न केवलं शब्दादेव इति ॐ । पट इति हि प्रत्यक्षबुद्ध्या तन्तव एवातानवितावस्था आलम्ब्यन्ते, न तु तदतिरिक्तः पटः प्रत्यक्षमुपलभ्यते । एकत्वं तु तन्तूनामेकप्रावरणलक्षणार्थक्रियावच्छेदाद्बहूनामपि । यथैकदेशकालावच्छिन्ना
भामती-व्याख्या
अभिधान भाष्यकार करते हैं—"इतश्च कारणादनन्यत्वं कार्यस्य" । 'अनन्यत्व' शब्द का अर्थ अभेद है। भाष्यस्थ 'यत्कारणम्' शब्द का भाव यह है कि कार्य और कारण का अनन्यत्व जिस कारण (हेतु) से सिद्ध होता है, वह कारण है—'भावे एव कारणस्य कार्योपलब्धेः' । इसी नियम में व्यतिरेकमुखेन अभेद-साधकत्व कहा जा रहा है—'न च नियमेनान्यभावेऽन्य- स्योपलब्धिर्दृष्टा' । अर्थात् काकतालीय न्याय से (अकस्मात्) भिन्न पदार्थ के होने पर भिन्न पदार्थ की उपलब्धि कभी हो जाती है किन्तु नियमतः नहीं। अभेद-साधक हेतुओं में उभयरूपता विशेषण की आवश्यकता दिखाने के लिए केवल हेतु के व्यभिचार की शङ्का उठाते हैं—"नन्वन्यस्य भावेऽपि" । उस शङ्का का परिहार एकदेशी के मत से करते हैं— "नेत्युच्यते" । दूध पकाने की भट्ठिकादि में अग्नि के बुझ जाने पर भी धूम देखा जाता है, अतः अग्नि के बिना भी धूम रहता है। एकदेशी-मत को दूषित करके वास्तविक परिहार किया जाता है—"अथ धूमं कयाचिदवस्थया विशिंष्यात्" । "तद्भावानुरक्तां हि बुद्धिं कार्य- कारणयोरनन्यत्वे हेतुं वयं वदामः"—इस भाष्य के द्वारा विवक्षित हेतु-विशेषण स्फुट किया गया है।
पाठान्तर-निर्देशपूर्वक इसी सूत्र की व्याख्या की जा रही है—"न केवलं शब्दादेव" । आशय यह है कि "अयं पटः"—इस प्रकार की प्रत्यक्षात्मक बुद्धि के द्वारा विशेष ताना-बाना वाले तन्तु ही गृहीत होते हैं, उनसे अतिरिक्त पट नाम की कोई वस्तु प्रत्यक्षतः उपलब्ध नहीं होती। यदि तन्तुरूप ही पट है, तब तन्तुओं में बहुत्व होने के कारण पट में 'अयमेकः'—इस प्रकार एकत्व-व्यवहार क्यों ? इस प्रश्न का उत्तर यह है कि अनेक तन्तुओं में भी एकत्व- व्यवहार तब होता है, जब कि वे मिलकर प्रावरण (शरीराच्छादनरूप) एक अर्थक्रिया