सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 616, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 616

५९८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. २ पा. १ सू. २१

निर्वर्त्यन्ते । न च प्राणभेदानां प्रभेदवतः प्राणादन्यत्वं, समीरणस्वभावाविशेषात् । एवं कार्यस्य कारणादनन्यत्वम् । अतश्च कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मकार्यत्वात्तदनन्यत्वाच्च सिद्धैषा श्रौती प्रतिज्ञा—‘येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्’ (छा० ६।१।१ ) इति ॥ २० ॥

( ७ इतरव्यपदेशाधिकरणम् । सू० २१-२३ )

इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॥ २१ ॥

अन्यथा पुनश्चेतनकारणवाद आक्षिप्यते । चेतनाद्धि जगत्प्रक्रियायामाश्रीयमाणायां हिताकरणादयो दोषाः प्रसज्यन्ते । कुतः ? इतरव्यपदेशात् । इतरस्य शारीरस्य ब्रह्मात्मत्वं व्यपदिशति श्रुतिः—‘स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो’ (छा० ६।८।७ ) इति प्रतिबोधनात् । यद्वा इतरस्य च ब्रह्मणः शारीरात्मत्वं व्यपदिशति ‘तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्’ (तै० २।६) इति स्रष्टुरेवाविकृतस्य ब्रह्मणः कार्यानुप्रवेशेन शारीरात्मत्वप्रदर्शनात् । ‘अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’ (छा० ६।३।२) इति च परा देवता जीवमात्मशब्देन व्यपदिशन्ती न ब्रह्मणो भिन्नः शारीर इति दर्शयति । तस्माद्यद् ब्रह्मणः स्रष्टृत्वं तच्छारीरस्यैवेति । अतः स स्वतन्त्रः कर्ता सन् हितमेवात्मनः सौमनस्यकरं कुर्यान्नाहितं जन्ममरणजरारोगाद्यनेकानर्थजालम् । नहि कश्चिदपरतन्त्रो बन्धनागारमात्मनः कृत्वाऽनुप्रविशति । न च स्वयमत्यन्तनिर्मलः

भामती

यद्यपि शारीरात् परमात्मनो भेदमाहुः श्रुतयस्तथाप्यभेदमपि दर्शयन्ति श्रुतयो बह्व्यः । न च भेदाभेदावेकत्र समवेतौ, विरोधात् । न च भेदस्तात्त्विक इत्युक्तम् । तस्मात् परमात्मनः सर्वज्ञान्न शारीरस्तत्त्वतो भिद्यते । स एव त्वविद्योपधानभेदाद् घटकरकाद्याकाशवद्भेदेन प्रथते । उपहितं चास्य रूपं शारीरस्तेन मा नाम जीवाः परमात्मतामात्मनोऽनुभूवन् , परमात्मा तु तानात्मनोऽभिन्नाननुभवत्यननुभवे सार्वज्ञ्याघातः । तथा चायं जीवान् बध्नन्नात्मानमेव बध्नीयात् । तत्रेदम उक्तं ॐ नहि कश्चिदपरतन्त्रो

भामती-व्याख्या

संगति—'यदि तन्तु ही पट है, तब वह प्रावरणरूप कार्य नहीं कर सकता, वैसे ही सृष्टि-कर्त्ता ब्रह्म ही यदि जीव है, तब वह अपने अहित ( दुःखादि अनिष्ट ) पदार्थों की उत्पत्ति नहीं कर सकता—इस प्रकार के आक्षेप का समाधान इस अधिकरण में है।

**सन्देह—**उक्त आक्षेप की समानता से यहाँ यह सन्देह किया जाता है कि जीव और ब्रह्म का अभेद-प्रतिपादन युक्ति-संगत नहीं ? अथवा है ?

**पूर्वपक्ष—**यद्यपि शारीर आत्मा ( जीव ) से परमात्मा ( ब्रह्म ) का भेद बहुत-सी श्रुतियाँ कहती हैं, तथापि कतिपय श्रुतियाँ अभेद का भी प्रतिपादन करती हैं। भेद और अभेद—दोनों परस्पर विरुद्ध होने के कारण एकत्र रह नहीं सकते, अतः केवल भेद माना जाता है। भेद भी तात्त्विक नहीं—यह कहा जा चुका है। फलतः सर्वज्ञ सर्व-स्रष्टा ब्रह्म से जीव वस्तुतः भिन्न नहीं, एक ही ब्रह्म शरीररूप उपाधियों के भेद से घटाकाश करकाकाशादि के समान भिन्न रूपों में अवभासित होता है, शरीररूप उपाधि से उपहित ( विशिष्ट ) होने के कारण ब्रह्म ही शारीर कहलाता है, अतः जीवगण भले ही ब्रह्म को अपना रूप न समझें किन्तु ब्रह्म उन जीवों को अपना ही रूप समझता है; अन्यथा उसकी सर्वज्ञता अक्षुण्ण नहीं रह सकती। इस प्रकार ब्रह्म जीवों को बन्धनागार में डालता हुआ अपने को ही बन्धन-ग्रस्त करता है। भाष्यकार यही कहते हैं—"न हि कश्चिदपरतन्त्रो बन्धनागारमात्मनः कृत्वाऽनु-

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या) · पृष्ठ 616, कुल 639 में से · BharatKosha