सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 622, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 622
६०४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. २ पा. १ सू. २७

णममानं जगतः कारणमिति स्थितम् । शास्त्रार्थपरिशुद्धये तु पुनराक्षिपति । कृत्स्नप्रसक्तिः कृत्स्नस्य ब्रह्मणः कार्यरूपेण परिणामः प्राप्नोति निरवयवत्वात् । यदि ब्रह्म पृथिव्यादिवत्सावयवमभविष्यत्, ततोऽस्यैकदेशः पर्यणंस्यदेकदेशश्चावास्थास्यत । निरवयवं तु ब्रह्म श्रुतिभ्योऽवगम्यते- 'निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम्' ( श्वे० ६।१९ ), 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः' मु० २।१।२), 'इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन, एवं ( बृ० २।४।१२ ), 'स एष नेति नेत्यात्मा' ( बृ० ३।९।२६), 'अस्थूलमनणु' ( बृ० ३।८।८ ) इत्याद्याभ्यः सर्वविशेषप्रतिषेधिनीभ्यः । ततश्चैकदेशपरिणामासंभवात्कृत्स्नपरिणामप्रसक्तौ सत्यां मूलोच्छेदः प्रसज्येत । द्रष्टव्यतोपदेशानर्थक्यं चापद्येत, अयत्नदृष्टत्वात्कार्यस्य, तद्व्यतिरिक्तस्य च ब्रह्मणोऽसंभवात्, अजत्वादिशब्दकोपश्च । अथैतद्दोषपरिजिहीर्षया सावयवमेव ब्रह्माभ्युपगम्येत, तथापि ये निरवयवत्वस्य प्रतिपादकाः शब्दा उदाहृतास्ते प्रकुप्येयुः । सावयवत्वे चानित्यत्वप्रसङ्ग इति । सर्वथायं पक्षो न घटयितुं शक्यत इत्याक्षिपति ॥ २६ ॥

श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७ ॥

तुशब्देनाक्षेपं परिहरति । न खल्वस्मत्पक्षे कश्चिदपि दोषोऽस्ति । न तावत्कृ-


भामती

मेकम् ॐ । यद्यपि श्रुतिशतावेकान्तिकाद्वैतप्रतिपादनपरात् परिणामो वस्तुतो निषिद्धस्तथापि क्षीरादिवेवतादृष्टान्तेन पुनस्तद्द्वास्तव्यप्रसङ्गं पूर्वपक्षोपपस्त्व्वा सर्वथाऽयं पक्षो न घटयितुं शक्यत इत्यपवाद्य "श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्", "आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि" इति सूत्राभ्यां विवर्त्तदृढीकरणेनेकान्तिकाद्वयलक्षणः श्रुत्यर्थः परिशोध्यत इत्यर्थः । ॐ तस्मादस्त्यविकृतं ब्रह्म ॐ तत्त्वतः । ॐ ननु शब्देनापि ॐ इति चोद्यमविद्याकल्पितत्वोद्घाटनाय । नहि निरवयवत्वसावयवत्वाभ्यां विधांन्तरमस्त्येकनिषेधस्येतरविधाननान्तरीयकत्वात् । तेन प्रकारान्तराभावान्निरवयवत्वसावयवत्वयोश्च प्रकारयोरनुपपत्तेर्ग्रावप्लवनाद्यर्थवादवदप्रमाणं शब्दः स्यादिति चोद्यार्थः । परिहारः सुगमः ॥ २६–२७ ॥


भामती-व्याख्या

सकता, अतः इस अधिकरण का आरम्भ सम्भव नहीं ।

समाधान—उक्त शङ्का का निराकरण करने के लिए भाष्यकार ने कहा है—'चेतनमेकमद्वितीयम्' । यद्यपि ऐकान्तिकाद्वैतपरक अनेक श्रुतियों के द्वारा परिणाम की वास्तविकता निराकृत की गई है । तथापि क्षीर और देवादि दृष्टान्तों के द्वारा परिणाम की वास्तविकता सिद्ध करके पूर्वपक्ष ने यह आक्षेप किया कि निरवयव ब्रह्म का परिणाम सर्वथा असङ्गत है—ऐसा कह कर "श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्" ( ब्र. सू. २।१।२७ ) और "आत्मनि चैवं विचित्राश्च" ( ब्र. सू. २।१।२८ ) इन दो सूत्रों के द्वारा विवर्तवाद का दृढीकरण करते हुए ऐकान्तिक अद्वैतवाद को परिशुद्ध किया जाता है ।

"तस्मादस्ति अविकृतं ब्रह्म"—इस भाष्य का आशय यह है कि मायामय ( विशिष्ट ) ब्रह्म विकारी होने पर भी तात्त्विक ( विशुद्ध ) ब्रह्म अविकारी ही है । "ननु शब्देनापि न शक्यते विरुद्धोऽर्थः प्रतिपादयितुम्"—इस आक्षेप का उद्देश्य ब्रह्मगत परिणामित्व या सावयवत्व में अविद्या-कल्पितत्व प्रकट करना है, क्योंकि आक्षेपवादी का आशय यह है कि निरवयव और सावयवत्व—इन दो विधाओं को छोड़ कर कोई तीसरी विधा है नहीं, अतः उक्त दोनों विधाओं में से एक का निषेध करने पर दूसरी विधा का विधान अवश्यंभावी है । निरवयत्व और सावयत्व—इन दोनों प्रकारों की अनुपपत्ति होने पर उभय-प्रकार-प्रतिपादक आगम प्रमाण वैसे ही अप्रमाण है, जैसे "ग्रावाणः प्लवन्ते"—यह वाक्य । परिहार-भाष्य