भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 626, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| ६०८ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. २ पा. १ सू. ३१ |
|---|
( १० सर्वोपेताधिकरणम् । सू० ३०-३१ )
सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ॥ ३० ॥
एकस्यापि ब्रह्मणो विचित्रशक्तियोग उपपद्यते विचित्रो विकारप्रपञ्च इत्युक्तम् । तत्पुनः कथमवगम्यते विचित्रशक्तियुक्तं परं ब्रह्मेति ? तदुच्यते — सर्वोपेता च परा देवतेत्यभ्युपगन्तव्यम् । कुतः ? तद्दर्शनात् । तथा हि दर्शयति श्रुतिः सर्वशक्तियोगं परस्या देवतायाः — 'सर्वकर्मा सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः' ( छा० ३।१४।४ ), 'सत्यकामः सत्यसंकल्पः' ( छा० ८।७।१ ), 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' ( मुण्ड० १।१।९ ), 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः ( बृ० ३।८।९ ) इत्येवंजातीयका ॥ ३० ॥
विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ ३१ ॥
स्यादेतत्,-विकरणां परां देवतां शास्ति शास्त्रम् — अचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनः' ( बृ० ३।८।८ ) इत्येवंजातीयकम् । कथं सा सर्वशक्तियुक्तापि सती कार्याय प्रभवेत् ? देवादयो हि चेतनाः सर्वशक्तियुक्ता अपि सन्त आध्यात्मिककार्यकरणसंपन्ना एव तस्मै तस्मै कार्याय प्रभवन्तो विज्ञायन्ते । कथं च 'नेति नेति' (बृ० ३।९।२६) इति प्रतिषिद्धसर्वविशेषायाः सर्वशक्तियोगः संभवेदिति चेत्-यदत्र वक्तव्यं तत्पुरस्तादेवोक्तम् ।
भामती
विचित्रशक्तित्वमुक्तं ब्रह्मणस्तत्र श्रुत्युपन्यासपरं सूत्रम्— "सर्वोपेता च तद्दर्शनात्" ॥ ३० ॥
एतदाक्षेपसमाधानपरं सूत्रम्— "विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम्" ।
कुलालादिभ्यस्तावद् बाह्यकरणापेक्षेभ्यो देवादीनां बाह्यानपेक्षाणामान्तरकरणापेक्षसृष्टीनां प्रमाणेन दृष्टो यथा विशेषो नापह्नोतुं शक्यः । यथा तु जाग्रत्सृष्टेर्बाह्यकरणापेक्षायास्तदनपेक्षान्तरकरणमात्रसाध्या दृष्टा स्वप्ने रथादिसृष्टिरशक्यापह्नोतुमेवं सर्वशक्तेः परस्या देवताया आन्तरकरणानपेक्षाया जगत्सृर्जनं श्रूयमाणं न सामान्यतोदृष्टमात्रेणापह्नवमर्हतीति ॥ ३१ ॥
भामती-व्याख्या
के मत में कथित दोष प्रसक्त होते हैं, हम मायावादी वेदान्तियों के मत में नहीं, यही भाष्यकार ने कहा है — "परिहृतस्तु ब्रह्मवादिना स्वपक्षे दोषः"॥ २९ ॥
संशय — समन्वयाध्याय में माया शक्ति-समन्वित ब्रह्म से जगत् की सृष्टि प्रतिपादित है, वह युक्ति-विरुद्ध है ? अथवा नहीं ?
पूर्वपक्ष — लोक में सभी मायाकार ( जादूगर ) शरीरधारी ही होते हैं, शरीर-रहित ब्रह्म का मायावी होना सम्भव नहीं, अतः "मायी सृजते विश्वम्" ( श्वेता. ४।९ ) इत्यादि वेदान्त-वाक्यों का ब्रह्म में समन्वय युक्ति-विरुद्ध है ।
सिद्धान्त — मायारूप विचित्र शक्ति से सम्पन्न ब्रह्म के प्रतिपादक श्रुति-वाक्यों का निदर्शक सूत्र है— "सर्वोपेता च तद्दर्शनात्" । इससे उक्त पूर्वपक्ष का सम्यक् समाधान हो जाता है । सूत्रकार का कहना है कि जैसे दण्ड, चक्रादि बाह्य सामग्री-सापेक्ष कुलालादि की अपेक्षा बाह्य सामग्री-निरपेक्ष देव, पितर और ऋष्यादि की जिस विशेषता का दर्शन किया जाता है, उसका अपलाप नहीं किया जा सकता जाग्रत्सृष्टि की अपेक्षा स्वाप्न सृष्टि की दृष्ट विशेषता भी नकारी नहीं जा सकती । वैसे ही शरीरादि बाह्य एवं आन्तर साधन-निरपेक्ष सर्वशक्ति-सम्पन्न ब्रह्म की श्रूयमाण जगत्कर्तृता केवल सामान्यतो दृष्ट अनुमान के द्वारा निरस्त