भारतकोश
भोज प्रबन्ध (राजा भोज, धारा नगरी एवं विद्वन्मण्डल इतिहास)

भोज प्रबन्ध (राजा भोज, धारा नगरी एवं विद्वन्मण्डल इतिहास)

Bhoja Prabandha with Hindi Commentary

बल्लाल सेन / पं. जगदीशलाल शास्त्री द्वारा

DevanagariHindipublished190 पृष्ठ

पृष्ठ 85, कुल 190 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 85

७८ भोजप्रबन्धः ११- विदुषां सत्कारः-कतिपयकथा कियत्यपि कालेऽतिक्रान्ते राजा कदाचित्सन्ध्यामालोक्य प्राह- 'परिपतति पयोनिधौ पतङ्गः' ततो बाणः प्राह- 'सरसिरुहामुदरेषु मत्तभृङ्गः।' ततो महेश्वरकविः-- 'उपवनतरुकोटरे विहङ्गः' ततः कालिदासः प्राह-- 'युवतिजनेषु शनैःशनै (१) रनङ्गः' ॥ १६१ ॥ तुष्टो राजा लक्षं लक्षं ददौ। चतुर्थचरणस्य लक्षद्वयं ददौ। कुछ समय व्यतीत हो जाने पर कभी राजा ने संध्याकाल को देखकर कहा- 'गिरता हैं जल निधि में पतंग (सूर्य)।' तब बाण ने कहा-'सरसिज-उदरों में मत्तभृंग।' इस पर महेश्वर कवि बोला-'उपवन-तरु-कोटर में विहंग।' अन्त में कालिदास ने कहा-'तरुणी जन में क्रम-क्रम अनंग।' संतुष्ट राजा ने लाख-लाख मुद्राएँ दीं, चौथे चरण पर दो लाख दिये कदाचिद्राजा बहिरुद्यानमध्ये मार्गे प्रत्यागच्छन्तं कमपि विप्रं ददर्श । तस्य करे चर्ममयं कमण्डलुं वीक्ष्य तं चातिदरिद्रं ज्ञात्वा मुखश्रिया विराजमानं चावलोक्य तुरङ्गं तदग्रे निधायाह- विप्र, चर्मपात्रं किमर्थं पाणौ वहसि' इति। स च विप्रो नूनं मुखशोभया मृदूक्त्या च भोज इति विचार्याह-- 'देव, वदान्यशिरोमणौ भोजे पृथ्वीं शासति लोहताम्राभावः समजति । तेन चर्ममयं पात्रं वहामि, इति। राजा-- 'भोजे शासति लोहताम्राभावे को हेतुः।' तदा विप्रः पठति-- अस्य श्रीभोजरोजस्य द्वयमेव सुदुर्लभम्। शत्रूणां शृङ्खलैर्लोहं ताम्रं शासनपत्रकैः' ॥ १६२ ॥ ततस्तुष्टो राजा प्रत्यक्षरं लक्षं ददौ। (१) मन्मथः ।