भोज प्रबन्ध (राजा भोज, धारा नगरी एवं विद्वन्मण्डल इतिहास)
Bhoja Prabandha with Hindi Commentary
बल्लाल सेन / पं. जगदीशलाल शास्त्री द्वारा
'भोजप्रबन्धः १८१
तत्पश्चात् कालिदास के वियोग में शोक से व्याकुल राजा उस कालिदास को खोजने के लिए कापालिक का वेष धरकर यथा क्रम एकशिला नगर पहुँचा । तो कालिदास ने योगी को देखकर उससे संमानपूर्वक पूछा—'योगीजी, आपका स्थान कहाँ है ?' योगी वदति—'सुकवे, अस्माकं धारानगरे वसतिः' इति । योगी ने कहा—हे सुकवि, हमारा निवासस्थान धारा नगरी है ।' ततः कविराह—'तत्र भोजः कुशली किम् ?' तो कवि ने पूछा—'वहां भोज सकुशल हैं ?' ततो योगी प्राह—'किं मया वक्तव्यम्' इति । तो योगी ने कहा—'मैं क्या कहूँ ?' ततः कविराह—'तत्रातिशयवार्तास्ति चेत्सत्यं कथय' इति । तो कवि ने कहा—'वहाँ यदि कोई विशेष बात हो तो सच सच बताइए ।' तदा योगी प्राह—'भोजो दिवं गतः' इति । तब योगी ने कहा—'भोज स्वर्ग चला गया ।' ततः कविर्भूमौ निपत्य प्रलपति—'देव, त्वां विनास्माकं क्षणमपि भूमौ न स्थितिः । अतस्त्वत्समीपमहमागच्छामि' इति कालिदासो क्षणं विलप्य चरमश्लोकं कृतवान्— 'अद्य धारा निराधारा निरालम्बा सरस्वती । पण्डिताः खण्डिताः सर्वे भोजराजे दिवं गते' ॥ ३२६ ॥ तो धरती पर पछाड़ खाकर कवि विलाप करने लगा—'महाराज, आपके विना धरती पर हम क्षण भर भी नहीं रह सकते; इसलिए मैं आपके पास आता हूँ ।' इस प्रकार कालिदास ने बहुत-सा विलाप करके मरण श्लोक रचा— आज धारा का नहीं आधार, शारदा का है नहीं अवलंब, हुए खंडित आज पंडित लोग, भोजराज चले गये स्वर्लोक । एवं यदा कविना चरमश्लोक उक्तस्तदैव स योगी भूतले विसंज्ञः पपात । ततः कालिदासस्तथाविधं तमवलोक्य 'अयं भोज एव' इति निश्चित्य
१८२ भोजप्रबन्धः 'अहह महाराज, तत्रभवताहं वञ्चितोऽस्मि' इत्यभिधाय झटिति तं श्लोकं प्रकारान्तरेण पपाठ-- इस प्रकार ज्योंही कवि ने मरणश्लोक पढ़ा, त्योंही वह योगी बेसुध होकर धरती पर गिर पड़ा। तो उसे बेसुध देखकर कालिदास को निश्चय हो गया कि यह भोज ही है; और 'अहा महाराज, श्रीमान् ने ने मुझे धोखे में डाल दिया', यह कह झट से श्लोक को दूसरे प्रकार से पढ़ दिया-- 'अद्य धारा सदाधारा सदालम्बा सरस्वती । पण्डिता मण्डिताः सर्वे भोजराजे भुवं गते' ॥ ३२७ ॥ ततो भोजस्तमालिङ्ग्य प्रणम्य धारानगरं प्रति ययौ । आज धारा का सुजन आधार, शारदा का है सुजन अवलंब, हुए मंडित आज पंडित लोग, भोजराज विराजते भूलोक । तदनंतर भोज उसका आलिंगन कर प्रणाम करके धारानगरी को गया । शैले शैलविनिश्चलं च हृदयं मुञ्जस्य तस्मिन्क्षणे भोजे जीवति हर्षसंचयसुधाधाराम्बुधौ मज्जति । स्त्रीभिः शीलवतीभिरेव सहसा कर्तुं तपस्तत्परे मुञ्जे मुञ्चति राज्यभारमभजत्यागैश्च भोगैर्नृपः ॥३२८॥ उस काल (जब भोज के शिरच्छेद की आज्ञा दी थी) मुंज का हृदय पहाड़ पर पड़े पत्थर के समान अत्यंत निश्चल हो गया था; भोज के जीवित रह जाने पर वही हृदय जैसे विपुल हर्ष की अमृत धाराओं के समुद्र में स्नान करने लगा (मुंज अत्यंत प्रसन्न हुआ) । फिर अकस्मात् शीलवती रानियों के साथ तप करने को तत्पर मुंज के राज्यभार छोड़ देने पर राजा भोज ने त्याग और भोग-दोनों करते हुए उस राज्य का उपभोग किया । ॐ इति भोजप्रबन्धः समाप्तः ॐ
श्लोकानुक्रमणिका श्लोकः । श्लोकः । अकाण्डधृतमानसव्य २६७ अर्थिनी कवयति कवयति १११ अघटितघटितं घटयति १४४ अर्धं दानववैरिणा २४१ अङ्के केऽपि शशङ्किरे २५८ अवज्ञास्फुटितं प्रेम १३६ अतिदाक्षिण्ययुक्तानां १० अवमानं पुरस्कृत्य १२ अत्युद्धृता वसुमती २१६ अविदितगुणापि २४० अदातृमानसं क्वापि १३२ अविवेकमतिर्नृपति ५१ अद्य धारा निराधारा ३२६ अविवेकमतिर्नृपति १४० अद्य धारा सदाधारा ३२७ अशीतेनाम्भसा स्नानम् ३२२ अधरस्य मधुरिमाणं ८८ अश्वप्लुतं वासवगर्जितम् १४३ अनेके फणिनः सन्ति ३०० अष्टौ हाटककोटयः २३१ अपाङ्गपातैरुपदेश २७७ असूयया हतेनैव ६ अपूर्वैवं धनुर्विद्या ३११ अस्य श्रीमोजराज्यस्य १६२ अपूर्वो भाति भारत्याः ८६ अहो मे सौभाग्यं मम च २५३ अपृष्ठस्तु नरः किंचित् १६३ आकारमात्रविज्ञान ६१ अप्रगल्भस्य या विद्या ४८ आगतानामपूर्णानाम् ७२ अप्रार्थितानि दुःखानि १५७ आत्मायत्ते गुणग्रामे २२४ अफलानि दुरन्तानि १६ आदानस्य प्रदानस्य ११ अबलासु विलासिनो २४४ आपदर्थं धनं रक्षेत् १६८ अमूतप्राची पिङ्गा रस २६३ आपन्न एव पार्थ १७८ अम्बा कुप्यति न मया ३०६ आबद्धकृत्रिमसटा १७७ अम्भोजपत्रायतलोच २७८ आमोदैर्मरुतो मृगाः २३६ अम्भोधिः स्थलतां स्थलं ३१ आरनालगलदाहशङ्कया २५८ अयं मे वाग्गुम्फो ६६ आश्वस्य पर्वतकुलम् २८० अये लाजा उच्चैः पथि २३८ आसन्क्षीणा निय विन्ति २१० अरुणकिरणजाले ३२० इक्षोरग्रात्क्रमशः पर्वणि १४७ अर्था न सन्ति न च २८१ इतश्चेतश्चाङ्गिविघटित १८३
१८४ भोजप्रबन्धः श्लोकः । श्लोकः । इन्दुं कैरविणीन कोक ३१६ । काकाः किं किं न कुर्वन्ति १६२ इह निवसति मेहः ११३ । काचिद्बाला रमणवसतिम् ३२३ इहैव नरकव्याधे ३५ । का त्वं पुत्रि नरेन्द्र १८२ उचितमनुचितं वा कुर्वता २४ । कान्तोऽसि नित्यमधुरो २३५ उपकारश्चापकारो ४१ । कालिदास कलावास १५६ उपचारः कर्तव्यो याव ७८ । कालिदासकवेर्वाणी २४६ उपभोगकातराणां ११७ । काव्यं करोमि नहि ६४ उपस्थिते विप्लव एव १५५ । का सभा किं कविज्ञानं १६४ उरगी शिशवे बुभुक्षवे २६३ । किं कुप्यसि कस्मैचन ६६ ऊपरं कर्मसस्यानां क्षेत्रम् १०६ । किंचिद्वेदमयं पात्रं १०७ एक एव सुहृद्धर्मो ३२ । किं जातोऽसि चतुष्पथे २२६ एकमस्य परमेक १८८ । किं नु मे स्यादिदं कृत्वा २३ एकेन राजहंसेन १५२ । किं पौरुषं रक्षति १५३ एकोऽपि त्रय इव भाति २६८ । कियन्मानं जलं विप्र १८४ एतासामरविन्द ७५ । किसल्यानि कृतः २०६ एतेषु हा तरुणमारुत २०४ । कुमुदवनमपश्रि श्रीमद २७६ एते हि गुणाः पङ्कज ६७ । कूर्मः पाताल गङ्गापयस्त २२७ एषा धारेन्द्रपरिषत् २५० । कृतो यैर्न च वाग्मी च १०४ कङ्कणं नयनद्वन्द्वे १२३ । केचिन्मूलाकुलाशा २४३ कचभारात्कुचभारः २६० । क्रोडोद्याने नरेन्द्रेण २२८ कण्ठस्था या भवेद्विद्या ४ । क्रोधं मा कुरु मह्य १९६ कतिपयदिवासस्थायिनि ३६ । क्व जनकत नया क्व रामजाया ३०५ कलकण्ठ यथा शोभा २८७ । क्व नु कुलमकलङ्कमायताक्ष्याः ३०४ कलमाः पाकविनम्रा १७४ । क्षणमप्यनुगृह्णाति २४२ कवित्वं न शृणोत्येव १३० । क्षमी दाता गुणग्राही ६३ कविमतिरिव बहुलोहा ३०१ । क्षामं क्षामममूहृपु ३२१ कविषु वादिषु भोगिषु १८१ । क्षुत्क्षामाः शिशवः २१५ कवीनां मानसं नौमि ११२ । ख्यातिं गमयंति सुजनः १२६ कस्य तृपं न क्षपयसि ७३ । एतासामरविन्द ७५
श्लोकानुक्रमणिका १८५ श्लोकः । श्लोकः । गच्छतस्तिष्ठतो वापि १५८ ते वन्द्यास्ते महात्मानः १२१ गुणाः खलु गुणा एव २२३ त्रैलोक्यनाथो रामोऽस्ति २० ग्रामे ग्रामे कुटी रम्या ४६ त्वच्चित्ते भोज निर्यातुम् २१३ घटो जन्मस्थानं मृग १६८ त्वत्तोऽपि विषमो राजन् २४४ चेतोभुवश्चापलताप्रसंगे ८१ त्वद्यशोजलधौ भोज २०६ चेतोहरा युवतयः २०० त्वयि वर्षति पर्जन्ये १८७ च्युतामिन्दोर्लेखां रति ११५ दत्ता तेन कविभ्यः ७६ छन्नं सैन्यरजोधरेण २६६ ददतो युध्यमानस्य १०५ जगति विदितमेतत्काष्ठ २६५ दानोपभोगवन्ध्या ६१ जम्बूफलानि पक्वानि २६५ दारिद्रयस्यापरा मूर्तिः १०० जरां मृत्युं भयं व्याधि ३६ दारिद्र्यानलसंतापः १०३, २८२ जाग्रति स्वप्नकाले च १४६ दिवा काकरुताद्भीता २६६ जातः कोऽयं नृपश्रेष्ठ २२ दृष्टे श्रीभोजराजेन्द्रे ६६ जातमात्रं न यः शत्रुम् १४ देव त्वद्दानपाथोधौ १६६ जीवितं तदपि जीवितं ५६ देव भोज तव दान ३२४ ज्ञायते जातु नामापि १२० देव मृत्खननाद्दृष्टं १७५ ततो नदीं समुत्तीर्णम् १८४ देशे देशे भवनं भवने ४५ तत्रैवारोचत निशा ३१६ देहे पातिनि का रक्षा ५३ तदस्मै चोराय प्रति २३७ दोषमपि गुणवति १३३ तदेवास्य परं मित्रम् १४६ दोषाकरोऽपि कुटिलोऽपि १३८ तन्मुहूर्तेन रामोऽपि २१ धनिनोऽप्यदानविभवा ११६ तपसः संपदः प्राप्या १६५ धनुः पौष्पं मौर्वी मधु १७१ तर्कव्याकरणाध्वनीन २६० धन्यां विलासिनीं मन्ये १६० तानीन्द्रियाण्यविकलानि ७ धारयित्वा त्वयात्मानम् २३४ तुलणं अणु अणुसरइ १५४ धाराधरस्त्वदसिरेषः ३२५ तुल्यजातिवयोरूपान् ३७ धाराधीश धरामहेन्द्र २०२ तुल्यवर्णच्छदः कृपणः २६६ धारेश त्वत्प्रतापेन १७३ ते यान्ति तीर्थेषु बुधा २७४
१८६ भोजप्रबन्धः श्लोकः । श्लोकः न ततो हि सहायार्थे ३३ पारम्पर्य इवासक्त १ न दातुं नोपभोक्तुं च ७० प्रज्ञागुप्तशरीरस्य १ न भवति स भवति २८५ प्रतापभीत्या भोजस्य १६ नभसि निरवलम्बे २०८ प्रभुभिः पूज्यते विप्र ६१ न स्वल्पस्य कृते भूरि १३ प्रसादो निष्फलो यस्य ४ न हि स्तनंधयी बुद्धि ११४ प्राप्नोति कुम्भकारोऽपि १८ नागो भाति मदेन ३०८ प्राप्य प्रमाणपदवीम् १३० नानीयन्ते मधुनि २४५ प्रायो धनवतामेव ६४ नास्माकं शिविका न २४६ प्रियः प्रजानां दातैव ६५ निजानपि गजान्भोजम् १६७ प्रीतः श्रीभोजभूपः ३२ निमेषमात्रमपि ते ५५ फलं स्वेच्छालभ्यं प्रति २७ निरवद्यानि पद्यानि २०३ बलवानप्यशक्तोऽसौ ३१ निवासः क्वाद्य नो दत्तो २७२ बलिः पातालनिलयो २२ वल्लालक्षोणिपाल त्वद २७६ निश्वासोऽपि न निर्याति २४७ बहुनामल्पसाराणाम् १४ नीरक्षीरे गृहीत्वा ८३ बाल्ये सुतानां सुरते ६ नो चारु चरणौ न चापि २६८ बुधाग्रे न गुणान्ब्रूयात् १२१ नो चिन्तामणिभिर्न १६७ भटृिर्नष्टो भारवीयो ३१ नो पाणी दरकङ्कण २५७ भेकैः कोटरशायिभि २०४ पञ्चाननस्य सुकवे १२४ भोजः कलाविद्विद्रो वा १४ पञ्चाशतपञ्च वर्षाणि ६ भोज त्वत्कीर्तिकान्ताया १२९ पण्डिते चैव मूर्खे च ५४ भोजनं देहि राजेन्द्र ८६ पदव्यक्तिव्यक्तीकृत १२२ भोजप्रतापं तु विधाय ६८ पन्थाः संहर दीर्घताम् १७२ भोजप्रतापाग्निरपूर्व २६८ पयोधराकारधरो २६६ भोजे द्रव्यं न सेना वा १९ परिच्छिन्नस्वादोऽमृत २४४ भोजेन कलशो दत्तः २१६ परिपतति पयोनिधौ १६१ मनीषिणः सन्ति न ते ५८ पातकानां समस्तानाम् ५० मरणं मङ्गलं यत्र ११७
श्लोकानुक्रमणिका १८७ श्लोकः । श्लोकः । महाराज श्रीमज्जगति ८२ राजन्दौवारिकादेव ३१० मातङ्गीमिव माधुरीम् २६१ राजन्मुञ्जकुलप्रदीप २१२ मातरं पितरं पुत्रम् ३ राजमापन्निभैर्दन्तै ८७ मातेव रक्षति पितेव ५ राजा तुष्टोऽपि भृत्यानाम् १७ मांधाता च महीपतिः ३८ राजाभिषेके मद ३१७ मित्रस्वजनबन्धूनाम् १५६ राजा संपत्तिहीनोऽपि ५२ मुक्ताभूषणमिन्दुबिम्ब २४१ राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः ४४ मुचुकुन्दाय कवये २११ रात्रौ भानुर्दिवा भानुः २३३ मुद्गदाली गदव्याली १४२ रामे प्रव्रजनं बले २८ मूर्खो नहि ददात्यर्थं १०६ लक्षं लक्षं पुनर्लक्षम् १६० मेरौ मन्दरकन्दरासु २७५ लक्षं महाकवेर्देयम् ६२ रं यं नृपोऽनुरागेण १३६ लक्ष्मीः कौस्तुभपारिजात २६ गच्छन्क्षणमपि जलदो १०२ लक्ष्मीक्रीडातडागो रति २५६ ाम्बु निन्दत्यमृत २३१ लोभः प्रतिष्ठा पापस्य १ ारस्वतवैभवम् ६५ लोभात्क्रोधः प्रभवति २ ङ्कुरः सुसूक्ष्मोऽपि ४२ वक्त्राम्भोजं सरस्वत्या २३० ा यथा भोजयशो ७६ वदनात्पदयुगलीयं २६१ ेदं तव हृदयं विद्वन् ४६ वर्तते यत्र सा वाणी १६४ तच्चन्द्रान्तर्जलद २३६ वहति भुवनश्रेणीम् २०७ श्नाति यदाश्नाति ६३ वाराणसीपुरीवासः १०८ द्विचङ्गाः कुष्ठिनश्चान्धाः १६६ वाहनां पण्डितानां १२५ स्यस्ति सर्वत्र गतिः १३५ विकटोर्व्यामप्यटनम् ३० चितो यः प्रहृष्येत ७१ विक्रमार्कं त्वया दत्तम् १७६ न·सहा सितमशितम् २५ विजेतव्या लङ्का चरण १७० रथस्यैकं चक्रं भुजग १६६ विदग्धे सुमुखे रक्ते ३०३ राजचन्द्रं समालोक्य १७६ विदितं ननु कन्दुक २५७ राजन्कनघारामि १८६ विद्वद्राजशिखामणे ८४ राजन् कनकधारामिः ३१४ विपुलहृदयाभियोग्ये ६७