बीजगणितम् (भास्कराचार्य द्वितीय - प्राचीन भारतीय समीकरण एवं बीजगणित सूत्र सटीक)
Bijaganitam of Bhaskaracharya II with Hindi Commentary
भास्कराचार्य द्वितीय द्वारा
पृष्ठ 63, कुल 152 में से
संदर्भ में पढ़ें६४ बीजगणिते किन्तु खगुण एव चिन्त्यः शेषविधौ कर्तव्ये या ३/२। वर्गितः=याव ९/४। स्वपदाभ्यां या ३ युतो जातः = (याव ९ या १२) / ४ । अयं खम- र्कः। अत्रापि प्राग्वद्गुणहरयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृतेऽविकृतो राशिः। तस्य पञ्चदशसमे कृत्वा समच्छेद्रीतस्य छेदगमे शोधनाज्जातौ पक्षौ याव ९ या १२ रू ०। याव ० या ० रू ६०। एतौ चतुर्गुणौ कृत्वा मूले गृहीत्वा पुनः समशोधनाल्लब्धं याव- त्तावन्मानम् = २। तथा चास्मत्पाटीगणिते— "खहरः स्यात् खगुणः खं खगुणश्चिन्त्यश्च शेषविधौ। शून्ये गुणके जाते खं हारश्चेत् पुनस्तदा राशिः॥ अविकृत एव(ग) विचिन्त्यः सर्वत्रैवं विपश्चिद्भिः।" उदाहरणम्। राशिर्द्वादशभिर्निघ्नो राशिघनाढ्यश्च कः समो यः स्यात्। राशिकृतिः षड्गुणिता पञ्चत्रिंशद्युता विद्वन् ॥ ६॥ अत्र राशिः=या १। अयं द्वादशगुणितो राशिघनाढ्यश्च=याघ १ या १२। अयं याव ६ रू ३५ अनने सम इति शोधने कृते जातमाद्यपक्षे याघ १ याव ६̇ या १२। अन्यपक्षे रू ३५। अनयोर्वर्णरूपाष्टके प्रक्षिप्य घनमूले या १ रू २। या ० रू ३। पुनरनयोः समीकरणेन जातो राशिः = ५। उदाहरणम्। को राशिर्द्विशतीक्षुण्णो राशिवर्गयुतो हतः। द्वाभ्यां तेनोनितो राशिवर्गवर्गाऽयुतं भवेत्॥ रूपोनं वद तं राशिं वेत्सि बीजक्रियां यदि ॥ ७॥ अत्र राशिः=या १। द्विशतीक्षुण्णः=या २००। राशिवर्गयुतो जातः =याव १ या २००। अयं द्वाभ्यां गुणितः=याव २ या ४००। अनेनायं (ग) वि० दृ०—"ज्ञेयस्तथैव तेनोनितश्च युतः"—इति पाटीगणिते पाठः।