बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)
Bisaldev Raso of Narapati Nalha on Ajmer Chauhans
नरपति नाल्ह द्वारा
- ४ - भारह रमायण रम भरी गाइ । नृती छइ¹ मारदा त्रिभुवन माय ॥ उलगाणा गुण² वनवड³ । मुगुण⁴ सामाणमा⁵ संपेविना⁶ रानि ॥ स्त्रीयचरित्र⁷ घण⁸ पणू⁹ लहह । एक्की अक्खर¹⁰ वञ्न¹¹ विसाम ॥ ५ ॥ किंतु आ० २ में २, ३, ५ और ६ पंक्तियाँ इस प्रकार हैं २. सुकट फथू षोलू कुलदेण । ३. तो तूंठा वर प्रापिणइ । ५. वीसलदे रास प्रगासता । ६. नाल्ह कहइ जिणि आनइ हा गाडि । इसी प्रकार आ० ६ में निम्न दो पंक्तियां अतिरिक्त हैं:— सरसता सामणि करी वै पसाय । रास कहूँ राजा वीसलराय ॥ १. आ० १२ नूतह जूठी छै । २. आ० ६ रग । ३. आ० ६ वराखण्ड, आ० २ वरखता, आ० १२ वरखण्ड । ४ आ० २ फुकड, आ० १२ मुगुण । ५. आ० ६ सुमाणस, आ० १२ सुमाणसा । ६ आ० २ जिण कहई, आ० ६ तुम्हे संपस्यो, आ० १२ सो । -प्यो रास । ७. आ० २ अस्त्री चरित, आ० १२ सतीय चरित । ८. आ० २ गति । ६. आ० २ फो, आ० १२ लपलहै । १०. आ० २ आखर । ११ आ० २ रस सरइ । यह छंद आ० ६ में ५, आ० २ में ३, आ० ६ में ४, आ० १२ म ५ है । किंतु आ० २ में और आ० ६ में ४ थी पंक्ति इस प्रकार है:—
- ५ - राजमतीय कुमरीय मनद चितवइ १ । हंसिवि बेटी २ बात पदि जाइ ॥ सुणउ नरेसर बीनती । रूपक इम मोहनी जाण ३ ॥ सुरगिहि ४ मोहयद ५ देवता । जोइज्यो वर थति सगुण ६ सुजाण ॥ ६ ॥ पडिया ७ तोन बोलाअहद्दई ८ राय ९ । लेषतडउ १० पाह्मा ११ राजलइ १२ आय १३ ॥
प्र० २-कुकल कुमारिसा जिण कढ्ढई रास । आ० ६-कुकल कुमारणस सीप न लाय । आ० १२ में प्रथम पंक्ति है-नाल्ह सायण राखभ गाय तथा अंतिम पंक्ति है-एकणि कुनचन सरब विणास । १. आ० ६ मनहि चिताय । २ आ० ६ हस इस वेटी । ३. आ० ६ मांनी जाण । ४. आ० १२ सरगहि । ५ आ० १२ मोध्याह्रै । ६ आ० १२ सुगण । यह छंद आ० ६ मे ६ है, आ० १२ में ६ है। लेकिन आ० १२ में इसकी प्रथम चार पंक्तियाँ हैं - १. राजमती यौवन भरो । २. बापनइ पासितइ मेहइ कुवरी । ३. सुणहु नरेसर बीनती । ४. रूपइक दर्प मेन्ही जाण । ७. प्र० २ पाह्या । ८. प्र० २ हा, आ० १२ ता नर बोलारइ है । ६. आ० १२ राय । १०. आ० ६ पतउउ लेइ करि । ११. प्र० २ जसा, आ० १२ धे । १२ प्र० २ मेणउ, आ० १२ पेला बी । १३. प्र० २ आई ।
- ६ - मुगर¹ साँ² था म्हारा³ पाँढ्या⁴ । आणि कोई नर⁵ चतुर सुजाण ॥ सुरगद⁶ मोहइ⁷ देवता । पर बीसल विचिछण राजा बीसलदेउ चहुयाण ॥ ७ ॥ गढ अजमेरि⁸ वसह्रि⁹ भूवालि१० । चहुयाण कुल¹¹ तिलक सिंगार¹² ॥
१. आ० २ मुदिन, आ० १२ सोउर । २. आ० २ कहे, आ० ६ कहहि, आ० १२ सोये । ३. आ० २ रूढ़ा, आ० ६ म । ४. आ० ६ शेणसी । ५. आ० १२ नागर । ६. आ० २ आ० ६ सुरनर, आ० १२ सुरगदि । ७. आ० १२ मोहइ छे । यह छन्द आ० ६ में ८, आ० २ में १५, आ० ६ में १२, आ० १२ में ८ है । किन्तु आ० २ में पंक्ति नं० ४ और ६ इस प्रकार हैं :— ४. चतुर नागण ईसउ आणव्यो चंद । ६. जिम गोवल माहि सोहइ गोव्यंद । और आ० ६ में पंक्ति नं० ४ और ६ हैं :— ४. चतुर नर आणजो बींद । ६. उवाका चरण दीसि जिसा पुनिम चंद । आ० १२ में अंतिम पंक्ति है—धीरविचक्षण बीसल चहुवाण । ८. आ० ६ अजमेरा, आ० १२ अजमेरे । ९. आ० ६ वसैजी, आ० १२ वसइरे । १०. आ० ६ भूपाल, आ० १२ भोवाल । ११. आ० ६ वंस, आ० १२ चहंवाण कुल । १२. आ० ६ नेत्सहि ।
- ७ - कुलीय¹ पुत्री से² ऊलगइ । महमत्तह³ स्त्रीय सहस अठार ॥ लाख तोरा घरे⁴ पापरहूँ⁵ । ईसठ वर वीसलदे⁶ बहुथाण ॥ ८ ॥ वाभण⁷ भाट⁸ बोलाइद्लह⁹ राय । छगन सोपारीय¹⁰ दोन¹¹ पठाइ¹² ॥ गइ अजगेर¹³ थेगग¹⁴ करड । उच्चइ का पाटि¹⁵ महिसारि¹⁶ नइ पपाञ्जिओ पाइ ।
१. आ० ६ चोरास्या । २. आ० ६ जिहा, आ० १२ सेई । ३. आ० ६ मयदह । ४. आ० ६ पाषर । ५. आ० ६ पडै । ६ आ० ६ बीसलते, आ० १२ सुवर बीसल । यह छन्द आ० ६ म ६, आ० ६ म १७, आ० १२ म ६ है। किन्तु आ० ६ म पंक्तियों ४ और ६ इस प्रकार हैं :- ४. वाण्या हस्ती घुरै नीसाण । ६ वाडीश साभी वर वासल राय । आ० १२ म ४ थी तथा ५ वीं पंक्तियाँ हैं :- ४. मयमत्त हस्तीय गुजइहै नारि । ५. लाख तुरी पाषर पडै ॥ ७. अ० २ पाटया, आ० ६ पाढीया । ८. अ० २ आ० ६, तोहि । ९. अ० २ वालावइ, आ० १२ छै । १०. आ० १२ सुपारीय । ११. आ० ६ दीप, अ० २ लेकरि आ० ६ लेई । १२. अ० २ जाहि, आ० ६ राजलैजाय । १३. अ० २ अजमेरा, आ० १२ अजगेरि । १४ आ० ६ जायग्था, आ० १२ गमन । १५. अ० २ चउरी, आ० ६ चाचर । १६. अ० २ वहंसी, आ० ६ पैठ ।
- ८ - बेटी पहिण्यो राजा भोज की । राजमती घर धीमन्त राउ¹ ॥ ९ ॥ दीन² सोपारह³ दरणीयउ⁴ राउ⁵ । मनह आणंद्रीयउ अतिहि उछाह ॥ वाजे वाजञ्छइ भीसाणे घाउ । घरिमहि⁶ गुडी रे उलुजी⁷ ॥ दोयद बाजइछइ दुदवडी । कामणि गावइछइ⁸ मंगल च्यारि⁹ ॥ धुधुआण कुलि¹⁰ उधरउ¹¹ । जट्टघरि¹² आयी¹³ जाति पवारि¹⁴ ॥१०॥ १. आ० १२ यय । यह छन्द आ० ६ में १०, अ० २ में १६, आ० ६ में १६, आ० १२ में १० है। आ० १२ में ४थी पंक्ति है :—पाटि वैसारि पायलिग्यो पाइ । २. अ० २ आ० ६ दई, आ० १२ दीन्ही । ३. आ० १२ सोपारी । ४. आ० ६, आ० ६, मनहरपीयउ, अ० २ मनिहरप्याहह, आ० १२ मनहरपीयो । ५. आ० १२ यय । ६. अ० २, आ० ६, गढ़माहिं । ७. अ० २, आ० ६, ऊलुली । ८. अ० २, आ० ६, तोरणि, आ० १२ गावै । ९. आ० १२ प्यार । १०. आ० ६, दस, आ० १२ कुल । ११. आ० १२ उधरयो । १२. अ० २ आ० ६, बौंधरि, आ० १२ जउ । १३. आ० ६ आवइछै, आ० ६ आवी, आ० १२ आविस्यै । १४. आ० १२ पुवारि । यह छन्द आ० ६ में १२, अ० २ मे २१, आ० ६ में २१,
- ६ - लाख वड बंभण¹ समदीयउलह² राह । दीन्दा तेजी³ कुलह क्याई⁴ ॥ दीन्हो⁵ सोनउ सोलदउ⁶ । पाट पटघर⁷ पात्राओ⁸ पान ॥ कर ज्योरी⁹ राणा भणइ¹⁰ । थागिला¹¹ राउ¹² सिउ¹³ रिध्यो¹⁴ मान¹५ ॥११॥ आ० १२ म ११ है । लेकिन अ० २ तथा आ० ६ म ३री तथा ५वीं पत्तियां नहीं हैं । आ० १२ म ३री पत्ति है—नाजारे बाज्या नीसाणे रे घाव । ४थी ,, मनहि आणंदिउ अधिक उछाह । ५वीं ,, दुटवड नानै लै दुटवही । १ आ० १२ बामण । २ अ० २ समददलूह, आ० ६ नै दीयै, आ० १२ समुदायो । ३ आ० ६ तेजोय, अ० २ घोडउ, आ० ६ घोडै । ४ आ० ६ कमाय । ५ अ० २ दीन्हे, आ० १२ दीइउछै । ६ आ० १२ सोनोजी । ७. अ० २ पगेला, आ० ६ बइसारी नै । ८ अ० २ आ० ६, बीड़ा । ९. आ० १२ ज्योडी । १०. आ० ६ कहइ । ११. अ० २ पाढया, आ० ६ पाढीया । १२ अ० २ घाउड, आ० ६ तुन्द, आ० १२ राय । १३ अ० २ म्हाका, आ० ६ माहरा, आ० १२ सू । १४. आ० १२ शषिध्यो । १५. आ० १२ मन । यह छन्द आ० ६ म १३, अ० २ म २२, आ० ६ म २२, आ० १२ में १२ है ।
- १० - थामण महित भीतरि गयौ राउ । मनह¹ आणंदिय² अधिव उछाह ॥ गढ अजमेर वधामणी³ । पाट महादेवि राणी नीमीयडधीन⁴ ॥ संगलड अंतवेर कोपीय⁵ ॥ थोडी थोडी⁶ म्हाकौ⁷ राषिन्यो माम⁸ ॥१२॥ राज्ञा⁹ मंत्रीय१० लीयड¹¹ रे धोलाय । थान कदी राजा वारि¹² बइसइ¹³ ॥ आगहो¹⁴ राजा मोडड¹⁵ धीरिकड¹⁶ । थे सनहु¹⁷ इडयर¹⁸ तुरीय केवाण ॥ १. आ० १२ मनहि । २. आ० १२ आणंदिड । ३ आ० १२ बघामणा । ४. आ० १२ धन । ५. आ० ६ कोपियड, आ० १२ सयल अंतवर कोपीयो । ६. आ० ६ थोडो थोडो, आ० १३ थोडड । ७. आ० ६ माकउ, आ० १२ म्हाकउ । ८. आ० १२ मान । यह छन्द आ० ६ म १४, आ० १२ म १३ है । ६. आ० १२ राज । १०. आ० १२ मनी । ११. आ० १२ लीयो । १२. आ० १२ चाचरि । १३. आ० १२ बैसाय । १४. आ० ६ आगे, आ० १२ आगे । १५. आ० ६ राजा मोहड, आ० १२ राजा मोहड । १६. आ० १२ धारकौ । १७. आ० १२ समझवी । १८. आ० १२ इयवर ।
- ३१ - संजहु¹ गूद² पाजपी । संजऊ³ वाजा४ अवर५ निसारण ॥ संजऊ⁶ पाइक⁷ पापरया । ये विलंबिण⁸ करिज्यो कहइ⁹ चहुआण१० ॥१३॥ तठह¹¹ ब्याहरू घालियऊ¹२ बीसलराउ¹३ । चिहु दिसे¹४ थाणा भोज पाठ्ठइ¹५ ॥ तुरीष भला चढ़ि आविग्यो¹६ । जे थाणा थाते¹७ बोलावीया राय१८ ॥ कुलीय छत्तीसइ जे चड़इ१९ । वाजा हो वाजणा अवर मड़ाइ२० ॥ १. आ० १२ सजहुवै । २. आ० १२ घोडा । ३. आ० १२ सजहु । ४. आ० १२ वायना । ५. आ० १२ अवर । ६. आ० १२ सजहुवै । ७. आ० १२ पायक । ८. आ० १२ विलंबम । ९. आ० १२ कहै । १०. आ० १२ चहुवाण । यह छंद आ० १२ में १४, आ० ६ में १५ है। ११. आ० १२ तठै । १२. आ० १२ चालीयौ । १३. आ० १२ वीसलराइ । १४. आ० १२ दिसि । १५. आ० १२ पठाय । १६. आ० ६ तुरीषा भला चड़ि आविन्योराय, आ० १२ तुरीय भले रे आवियै । १७. आ० १२ क्यु धाण थाते । १८. आ० १२ राइ । १६. आ० १२ चढै । २०. आ० १२ मढा ।
- १७ - भाल मग्ग पादव जुइ¹। भाउ पाभण तठ्ठै² करइ³ पराण ॥ मयमंत⁴ इसी सिंगारिजइ⁵। दृणि परि⁶ चालीयउ⁷ राइ चउआण⁸ ॥१४॥ मेलि मिही तषद घडीयउ पुट्ठ राय⁹। गूरित्र मंडळ¹⁰ रहिउ छुकाइ ॥ कउतिग आया¹¹ देवता । स्वर्गहं¹² आवीया¹³ सुरहं¹⁴ पेमाण ॥ दण उआरइ¹⁵ थपहुरा । तउधन¹⁶ हो वीसल¹⁷ चऊघाण ॥१५॥ १. आ० १२ जुढे । २. आ० १२ तठे । ३. आ० १० करे । ४. आ० १२ मह मंत । ५. आ० १२ सिंगारि जे । ६. आ० १२ इणपरि । ७. आ० १२ हालीयउ । ८. आ० १२ रावचौहाण । यह छंद आ० ६ म १६, आ० १२ मे १५ है । ९. आ० १२ तठे चढिउ छे राइ । १०. आ० ६ लेह स्यु, आ० १२ पैदै । ११. अ० २ आव्या, आ० १२ कउतिक आयउं । १२. आ० ६ सरगह, अ० २ आ० ६ कोतिग । १३. अ० २ आव्या, आ० ६ मे आया । १४. आ० ६ अमर, अ० २ इन्द्र, आ० ६ इन्द्र, आ० १२ अमर । १५. आ० ६ उतारच्छह, आ० १२ उतारे । १६. आ० ६ तुधनधन, आ० १२ धनधनतुं । १७. आ० ६ वीसलदे, आ० १२ चीसलदे चहुआण । यह छंद आ० ६ मे १७, अ० २, आ० ६ मे २७, आ० १२
- १३ - पूजियो गणपति¹ चालीयद्द² जान । जहइ घडरासीय³ दुगुउंनी⁴ मान ॥ असी⁵ सहस घोडा चढा⁶। साठि⁷ सहस पालंगी अपारि⁸ ॥ हुनर गउड⁹ चाल्या¹⁰ घणा । रावरुणा तणा¹¹ अंत न पार ॥१६॥ में १६ है किंतु अ० २ और आ० ६ मे १ ली तथा २ री पंक्तियाँ इस प्रकार हैं— १. जान सजोई बीसलरान । २. रोह उठी रंगि गयो लुभाइ । १. अ० २ विनायक । २ आ० ६ चालीदह, अ० २ चालरोच्छह, आ० १२ चालीछे । ३ अ० २ चौरास्यासहु, आ० १२ लहेचौरासीया । ४. आ० ६ दुगुजी, अ० २ दीघउच्छह, आ० ६ दीघो, आ० १२ दुणीजी । ५. आ० १२ असीय । ६. आ० १२ चढ्या । ७ आ० १२ सात । ८ आ० १२ यपार ६. आ० १२ गौड । १०. आ० १२ मिल्या । ११. आ० १२ तणउ । यह छंद आ० ६ म १८, अ० १ व आ० ६ म २८, आ० १२ में १७ है । किन्तु अ० २ और आ० ६ म २, ४, ५ तथा ६, पंक्तियों इस प्रकार हैं :— ३ साठ सहस नेजा-बरगी । ४ पालकी नइठा राहस पचास । ५. हाथी चाल्या दोइसौ । ६. असी सहस चाल्या फेकाण । इनके अतिरिक्त निम्न दो पंक्तियाँ और हैं :— रथ उपरि ध्वज फरहरहैं । सेखाडम्बर नवि सुभह ( आ० ६-द्राह्रयो ) माय ।
- १४ - पाइ¹ प॑रण गिरि² तिलक³ दीवाइ⁴ । प्रथम पयाण्ड⁵ पीघउ⁶ से टेलाइ⁷ ॥ गोयन मांडिय⁸ झालझह्टे⁹ । जुतीय हुत्री ने सवि मिली¹⁰ आइ ॥ गूमर गडर्डमे दाहिमा¹¹ । कछवाहा डाहा चंदेला¹² ॥ भाटी हो जेसलमेर का । दलबल देपि दृगड चहुथ्राण ॥ नइ करीमर यस¹³ भलइ । मर¹⁴ सामरि राजा रिया¹⁵ मेथाण ॥१७॥ १. आ० १२, पाय । २. आ० १२, सिर । ३. आ० १२, तिलका । ४. आ० १२ पाउ । ५. आ० १२ पदार्या । ६. आ० ६ पवासाय ( काधो बाद में चढ़ाया गया जान पड़ता है ) आ० १२ कीयो । ७. आ० १२ ठेण्ड । ८. आ० ६ मोड अति, आ० १२ मोदति । ९. आ० १२ झलझले । १०. आ० ६ मिलीपछइ । ११. आ० ६, तिहा दाहिमा, आ० १२, गूजरगोडाते दाहिमा । १२. आ० ६, उलोय चंदेल, आ० १२ घलोय चंदेल । १३. आ० १२, इम । १४. आ० १२, सरिस । १५. आ० १२, की । यह छंद आ० ६ में १६, आ० १२ में १८ है । आ० १२ में ४ थी पक्ति है—"कुलोय छुत्तोसीई मीलीया छै आइ।"
- १५ - भर¹ सांभरि थी आवीयउ² राय³ । चंपावती पउत्तलउ⁴ जाइ ॥ हह⁵ गय अंत न पाइजइ⁶ । पायदलह⁷ हस्तीय सहस⁸ मयंक९ ॥ X साठि सहस राजा मिल्या । पालो गिणण¹⁰ न साभह¹¹ अंत ॥१८॥ देव¹² घयेरह दीयउ¹³ मेवदाण । ऊचरइ¹⁴ थंभण वेद पुराण ॥ मंगल गायइ¹⁵ कामणी¹⁶ । पंच सग्द करइ¹⁷ थुरझुणकार¹⁸ ॥ १. आ० १२ सरस । २. आ० १२ आवीयो । ३. आ० १२ राइ । ४. आ० ६ पहुतो, आ० १२ पहुतलि । ५. आ० १२ हय । ६. आ० १२ लभिजइ । ७. आ० १२ मयगल । ८. आ० १२ एकसउ । ९. आ० १० मयमत्त । १०. आ० १२ पालाशिणण । ११. आ० १२ लाभै । यह छंद आ० ६ में २०, आ० १२ में १६ है । १२. अ० २ जाइ । १३. आ० १२ वघेरडै दीयो । १४. आ० १२ वाचउ, आ० ६ जिहा पढै । १५. आ० १२ गायै । १६. आ० १० कामिनी । १७. अ० २, आ० ६ तणा, आ० १२ करै । १८. आ० ६, अ० २, आ० ६, झुणकार, आ० १२ झण्यकार ।
- १६ - नेपाटंबर गिरि$^१$ पप्र$^२$ धरद्द$^३$। गुवण$^४$ पगउ धारठ$^५$ गृह$^६$ संभार ॥१९॥ पादफ$^७$ धनुपधर कीयउ$^८$ थागै$^९$वाण । पाताह$^१०$ हो वाजा गहिर मीसाण ॥ भेरीवरगु$^११$ मिहा भरदरह । थानद्द$^१२$ यरभू जे भजा तूरि$^१३$ ॥ राजा चाल$^१४$ परिणवा । तटइ$^१५$ नेपाटधर पाइट$^१६$ गूरि ॥२०॥ १. आ० ६ ( में नहीं है ) । २. आ० ६ ताकीयौ । ३. आ० ६ छद्द, अ० २ दिवउ, आ० १२ धरे । ४. अ० २ आज । ५. अ० २ रुषतराजा, आ० १२ वसतु धारे । ६. आ० ६ इहू, अ० २ जनम, आ० १२ हुई । यह छंद आ० ६ में ७९, अ० २, आ० ६ में ३०, आ० १२ में ३० है । किन्तु अ० २ और आ० ६ में छठी पंक्ति इस प्रकार है:— आज सपलगा जनम रुमार । और आ० ६ में पहली पंक्ति नहीं है । ७. आ० १२ पाइफ । ८. आ० ६ कीया, आ० १२ ( में नहीं है ) । ९. आ० ६ बाजइ, आ० १२ वाजा । १० आ० १२ दाने । ११. आ० ६ नजारता । १२. आ० १२ वाजैयै । १३. आ० १२ तूर । १४. आ० ६ चालिउ, आ० १२ चालियो । १५. आ० १२ तठै । १६. आ० ६ लुकिएहउ, आ० १२ छाईयो । यह छंद आ० ६ में २२ है, आ० १२ में २१ है । आ० १२ में ३ री पंक्ति है—भेरीवर तूरंदिं भरदरद्द ।
- १७ - पाय करूण सिरि¹ बंधियउ² मउड³ । पंचमी⁴ मंतलि गयोड⁵ दुरग चीत्तोड ॥ राता ही फूंदा पाटका । कडी आबी⁶ हीरा की जोडि ॥ चिहु दिसि मोतीय झिगमिगइ । कालीय पोलीय छलकलूहइ⁷ ढाल ॥ एक माता हूजो ऊमना । तवइँ राजा आइ घरू वासी जुइ⁹ धार ॥२१॥ धारि पयड राजा सामहउ जाइ । पाचमी मजलि यारड बस्या¹⁰ ॥ १. आ० ६ शिर । २. आ० १२ बंधियो । ३. आ० १२ मौड । ४. अ० २ और आ० ६ प्रथम, आ० १२ पाचमी । ५. अ० २ पयाण्ड, आ० ६ पीयाणो, आ० १२ गयो । ६. आ० १२ बधी । ७. आ० १ दलवैद्ये । ८. आ० १२ तळै । ९. आ० १२ छै । इस छंद की पंक्ति सख्या ४, ५, ६, अ० २ और आ० ६ में इस प्रकार है— ४. ब्रागण उचरइ वेद पुराण । ५. मगल गावइ कामनी । ६. उठी पेइ नवी सुझै भाण । तथा ७ वीं और ८ वीं पंक्तियां अ० २ और आ० ६ में नहीं है। यह छंद आ० ६ में २३ और अ० २ में ३१ है तथा आ० १२ म २२ है । १० आ० ६ पयन्ड ।
– १८ – सावणी उमगिउ¹ वींगव राउ² । राता ही भांड वहूँ सागर छह⁴ पांच ॥ गर झाक्षी उछलियउ⁵ । पुमल पुछहुँ रजा कंठि लगाइ ॥२३॥ संजहपद⁷ सामग्मीकड धीर । माथिर मोचीप⁸ जड़योउ⁹ जंभीर ॥ जाय सावा¹⁰ पापरि¹¹ पहइ¹² । पालपो बद्री जयमवा मूर ॥ आगइ हो गद्दर यड्डू मुद्ध । पाजा हो पाइप अंत न पार ॥ भवरंग नाचइ¹³ धपटरा । १. आ० १२ उत्तरयो । २. आ० १२ गइ । ३. आ० १२ राजाभीम रहु थीमल । ४. आ० १२ छै । ५. आ० १२ करिझाक्षी ऊचउलीयों । ६. आ० १२ पुछै । यह छन्द आ० ६ में २४, आ० १२ में २३ है । आ० १० में प्रथम और द्वितीय पंक्ति है— १. धारकउ राजाजी सामुद्देोजाइ । २. पच मचल वासडू वररउ ॥ ७ आ० १२ साम्हो जोवैछि । ८. आ० १० मोत्या । ९. आ० १० जड़ित । १०. आ० १२ सवा । ११. आ० १२ पापर । १२. आ० १२ पडै । १३ आ० १२ नाचैछै ।
- १६ - सामहेलउ हुवड¹ राइ परिवार² ॥ मोट दो छगी मालयह । तडह तुरीय संपिगा घनर तुलाह ॥ उलीभ चंडीवडवूह³ राइ न बारह यार⁴ । स्वामी खोड सामुही याई घर पार⁵ ॥ कुलीय छत्री सदृगल छह⁶ । सरव सुहागण सुन्दर नारि ॥ ल्हा उतारइ अपउरा । राजा हो क्षात्रीय⁷ माह⁸ दुवारि ॥२३॥ तोरण आनीयउ बीसलराउ । थवहर सूहय कउतिग जाइ ॥ मोत्यां का घाया पड़ई⁹ । चोबा¹⁰ चन्दन तिलक¹¹ सिंदुरि ॥ ─────────────────────────── १. आ० ६ सामुदउ हुई, आ० १२ सामइलउ । २ आ० राजा परवार । ३. आ० १२ चडीपोहै । ४ आ० १२ राय न लाईयवार । ५. आ० १२ स्वामी मुसामई आई छै बार । ६. आ० १२ कुलीय छुतीचे सगलैछै । यह छन्द आ० ६ में २५, आ० १२ में ७४ और २५ है किन्तु आ० ६ और आ० १२ में पंक्ति ९-१० नहीं हैं । ७ आ० १२ घ्याईयो । ८. आ० १२ बीद । ९. आ० २ किया, आ० ६ हूया, आ० १२ पड़े । १०. आ० ६ करू । ११. आ० १२ तेल ।
- २० - धवलौ सवली वरदृ¹ धारनी । जालि परि नारंगि² उग्या³ सूरि⁴ ॥२४॥ राजा जी⁵ उवन्या⁶ नयर⁷ मझारि । मन माहे⁸ हरषीय⁹ राजकुवारि ॥ जाइ¹⁰ रूपी वरउ¹¹ धारवी । कलस¹² संपूरण¹³ पूनिम चन्द ॥ मुरनर¹⁴ मोह्या सुरगश¹⁵ । १. श्र० ८ श्र० ६ (में नहीं है) । २. श्र० १२ रोहिणी । ३. श्र० २ श्र० ६ उगियो, श्र० १२ ऊगोयो । ४. श्र० १२ सूर । यह छन्द श्र० ९ में २७, श्र० ८ में ५२, श्र० ६ में ४६ श्र० १२ में २६ है । श्र० २ में दूसरी पंक्ति इस प्रकार है- पंच सगी मिली कलस बंधावि श्र० १२ में प्रथम दो पंक्तिया इस प्रकार है:- १. तोरण आनीयो वीसल राय । २. आडदिय सुदृ य कौतिक जाइ । ५. श्र० २ बीसल, श्र० ६ वीसल । ६. श्र० २ आव्यौ, श्र० ६ आवीयो । ७. श्र० ६ नगर, श्र० १२ नगर । ८+९. श्र० २, श्र० ६ मंत हरषीजन, श्र० ६ मनमाहे हरपीया, श्र० १२ मन माहि । १०. श्र० २ चाल्यो, श्र० ६ चाली । ११. श्र० १२ फरौ । १२. श्र० २ श्र० ६ सकल । १३. श्र० २ दिसो जीसो, श्र० ६ दीसे जसो । १४. श्र० १२ सुरवर । १५. श्र० ६ छुइ देवता, श्र० २ श्र० ६ देवता ।
- २१ -
गोकुल¹ माहि जिस² प्रतिक्ष्य³ गोयंद⁴ ॥२५॥ सात सहेलीय⁵ धइठी छइ⁶ थाइ । राजा हो⁷ माय⁸ पूजावूण⁹ जाइ ॥ चन्दण सीप भरी लीय । काथ¹⁰ सोपारीय पाश हो¹¹ पान ॥ रंग¹² हथलेवड वाहिजइ¹³ । आणि कि¹⁴ वइठा¹५ हो रहिमणि¹⁶ कान्ह ॥२६॥
१. अ० २ गोवल माहि । २. अ० २ जिय, आ० १२ भिसउ । ३ अ० २ सोहइ, आ० ६ वसै, आ० १२ प्रत्यक्ष । ४. आ० १२ गोविंद । यह छन्द आ० ६ में २८, अ० २ में ४८, आ० ६ में ४६ तथा आ० १२ में २७ है । ५. अ० २, आ० ६ पच सबी मिलि । ६ अ० २ ( नहीं है ) आ० १२ छै । ७. अ० २ आ० ६ राजा है, आ० १२ राजाजी । ८. आ० १२ माइ । ९. अ० २ पुजावण, आ० १२ पुजायण । १०. आ० १२ हाथि । ११ अ० २, आ० ६०, आ० ६ पाका, आ० १२ सुपारिय पाका जी । १२ अ० २ हृद, आ० ६ हरषै । १३. अ० २ जोडियउ, आ० ६ मेलीयौ, आ० वाहीजै । १४. आ० ६ जाणिकरि । १५. आ० १२ बैठी । १६. आ० १२ रूपमणी । यह छन्द आ० ६ मे २६, आ० ६ में ५२, अ० २ में ५७, आ० १२ में २८ है । अ० २ तथा आ० ६ म तीसरी पक्ति इस प्रकार है— मोतीया का रे आया पटद्द ।
- २२ - देसि १ मालवह २ हुड ३ उद्दाह ४ । राजमती पउ ५ रयउ ६ यंवाह ॥ चम्दरस पाट पह मोहट्ठठ । मोना की ७ चउरी ८ मूंणा ९ पी माल ॥ पहिल १० फेरइ दीग ११ दायूजउ १२ । मण्डलगढ़ मंड १३ ऊपर १४ मात १५ ॥ २७ ॥ दूजइ १६ फेरइउठ १७ घिरइ १८ राह । भानमती राणी सुमर की माइ ॥ १. आ० ६ देस, आ० १२ देस । २. आ० २, आ० ६ मालागिर, आ० १२ मालवै । ३. आ० ६ हूपड, आ० २ हूवड । ४. आ० ६ उच्छाह । ५. आ० २ गजकुंवर को, आ० १२ पेरउ । ६. आ० २ हूउड, आ० १२ रच्योरे । ७. आ० ६ साना तणी । ८. आ० १२ चारी । ९. आ० २, आ० ६ मोती को, आ० ६ मोती री, आ० १२ मोती की । १०. आ० ६ पहिले, आ० १२ पहिलै । ११. आ० २ राय, आ० ६ (में नहीं है), आ० १२ फेरै दीयो । १२. आ० २ दे डाइची (दैशाइची) आ० ६ डाइचो, आ० १२ दायोजउ १३. आ० ६ सिउ, आ० २, आ० ६ साँ । १४-१५ आ० २ देइ कुढाल, आ० ६ देस कुठाल । यह छन्द आ० ६ में ३०, आ० ६ में ५६, आ० २ में ६०, आ० १२ में २६ है । आ० १२ में अंतिम पंक्ति है— मंडलियउ मुक परिमाल । १६ आ० २ आ० ६ तीजो, आ० १२ दूजै । १७+१८. आ० २ आ० ६ जबफेरइ छै, अ १८ १२ फेरे फिरियौछे ।
- २३ - काईं¹ देद्दहइ² दाइजउ³ । उण दीन्हा⁴ अरथ⁵ गरथ⁶ भंडार ॥ दीनउ छइ देस सवालपउ । सर⁷ सोभरि⁸ सिउं⁹ नागर चाल ॥ टउंक टोडा¹⁰ तेहविचाल । सावढो बूंदी सरिमिरु देस कंडाल¹¹ ॥२८॥ तीजद्द¹² फेरइ¹³ फेरीयउ¹⁴ राय¹⁵ । सगल थतेउर बइठउ छइ आइ ॥ कायउ¹⁶ दीजइ छइ दाइजउ¹⁷ । १ आ० ६ काउ, अ० २ आ० ६ राजकुवर, आ० १२ कायुं । २ अ० २ आ० ६ ( में नहीं है ) आ० १२ दियो छे । ३ अ० २ दादाइची, आ० ६ नी डाइची, आ० १२ दायजइ । ४+५ अ० २ आ० ६ दीया साथ न, आ० १२ उणि दीना छे, अरथ । ६. आ० १२ दरथ । ७+८ अ० २ दीग संमर, आ० १२ सरस सामरि । ९. अ० २ दीपा, आ० १२ मुं । १०. आ० १२ टोडा छे । ११ आ० १२ कडडाल । यह छन्द आ० ६ में ३१, आ० ६ में ५८, अ० २ में ६२, आ० १२ में ३० है । अ० २ में इस छन्द की दूसरी कड़ी है-“वाड महादे राखी लीई छइ बुलाई ।” तथा तीसरी कड़ी है-“राज कुंवर दादाइची ।” चौथी पंक्ति है, “दीघा संभर नागर चाल ।” छठी पंक्ति है-“माडल गढ़ से ऊपर माल ।” आ० ६ में भी अन्तिम पंक्ति अ० २ की तरह है । १२+१३ अ० २ आ० ६ दूजो फेरो, आ० १२ तीजे फेरै । १४. आ० १२ फिरियो छे । १५. आ० १२ राड । १६ आ० ६ काय, आ० १२ फायुं । १७. अ० २ दादाइची दाइ जी २ आ० ६ का दायची ( = को दायजौर) । आ० १२ दायजौ ।