ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)

वलोकनात्स्फुटमस्ति । भास्करेण 'अन्त्यज्योत्पत्तौ' बहवो विशेषाः प्रतिपादिताः सन्ति । स्फुटगतिवासनायां—मन्दफलसाधनेऽपि कर्णानुपातेन यत्फलं तदेव समी- चीनमिति कर्णः कथं न कृत इत्यस्य कारणम्— त्रिज्याभक्तः परिधिः कर्णगुणो बाहुकोटिगुणाकारः । असकृन्मान्दे तत्फलमाद्यसमं नात्रकर्णोऽस्मात् ॥ कथितम् । सिद्धान्तशेखरे— त्रिज्याहृतः श्रुतिगुणः परिधिर्यतोदोः कोट्योर्गुणो मृदुफलानयनेऽसकृत्स्यात् । स्यान्मान्दमाद्यसममेव फलं ततश्च कर्णः कृतो न मृदुकर्मणि तन्त्रकारैः ॥ इति श्रीपत्युक्तश्लोक आचार्यो ( ब्रह्मगुप्तो )क्त श्लोकस्यानुवादरूप एव, भास्कराचार्येणापि— स्वल्पान्तरत्वान्मृदुकर्मणीह कर्णः कृतो नेति वदन्ति केचित् । त्रिज्योद्धृतः कर्णगुणः कृतेऽपि कर्णो स्फुटः स्यात्परिधिर्यतोऽत्र ॥ तेनाद्यतुल्यं फलमेति तस्मात् कर्णः कृतो नेति च केचिदूचुः । नाशङ्कनीयं न चले किमित्थं यतो विचित्रा फलवासनाऽत्र ॥ इह कर्णेन यत्फलमानीयते तदेव समीचीनम् । यन्मन्दकर्मणि कर्णो न कृतस्तत्स्वल्पान्तरादिति कथ्यते । मन्दकर्मणि मन्दकर्णतुल्येन व्यासार्धेन यद्वृत्तं तत्कक्षावृत्तम् । तेन ग्रहो गच्छति । यो मन्दपरिधिः पाठपठितः स त्रिज्यापरिगतः । अतोऽसौ कर्णव्यासार्धे परिणम्यते । यदि त्रिज्यावृत्तेऽयं परिधिस्तदा कर्ण- वृत्ते क इति स्फुटपरिधिः । ततः स्वेनाहृते परिधिना भुजकोटिजीवे भांशैरित्यादिना यत्फलमागच्छति तत्रिज्यया गुणितं कर्णेनभक्तं यल्लब्धं तत्पूर्वफलतुल्यमेव फलमागच्छतीति ब्रह्मगुप्तमतम् । अथ यद्येवं परिधेः कर्णेन स्फुटत्वं तर्हि किं शीघ्रकर्मणि न कृतमित्याशङ्क्य चतुर्वेदः कथयति—ब्रह्मगुप्तेनान्येषां प्रतारण- परमिदमुक्तमिति । तदसत् । चले कर्मणीत्थं किं न कृतमिति नाशङ्कनीयम् । यतः फलवासना विचित्राऽस्तीति । अन्यत्सर्वं पूर्वकथितमेवेति । ग्रहणवासनायां—छादकनिर्णयं कृत्वा राहुकृतं ग्रहणं न भवतीति वराह- मिहिरादीनां मतं प्रतिपाद्य संहितामतमवलम्ब्य तन्निराकृतम् । राहुकृतं ग्रहणद्वयमागोपालाङ्गनादि सिद्धमिदम् । बहुफलमिदमपि सिद्धं जपहोमस्नानफलमत्र ॥