ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)

( २० ) चेति सप्तानां ग्रहाणाम् = २१, चन्द्रादीनां विमण्डलानि = ६ सर्वेषां योगश्चल- वृत्तान्येक पञ्चाशत् सन्तीति, सिद्धान्त शेखरेऽप्येवमेवास्ति यथा- मन्दोच्चनीचवलयानि भवन्ति सप्त शैघ्याणि पञ्च च तथा प्रतिमण्डलानि । दृक्क्षेप दृष्टचपमजानि च खेचराणामकं विनैव खलु षट् च विमण्डलानि ॥ पञ्चाशदेकसहितानि च मण्डलानि पूर्वापरं वलयमुत्तरदक्षिणं च । क्ष्माजं तथा विषुवदुद्धलयाभिधाने पञ्च स्थिराणि कथितान्युडु खेचराणाम् ॥ इति यन्त्राध्याये- सप्तदश कालयन्त्राण्यतो धनुस्तुर्यगोलकं चक्रम् । यष्टिः शङ्कुर्घटिका कपालकं कर्त्तरी पीठम् ॥ सलिलं भ्रमोऽवलम्बः कर्णश्छाया दिनार्धमर्कोऽक्षः । नतकालज्ञानार्थं तेषां संसाधनान्यष्टौ ॥ इत्यने धनुर्यन्त्रम् । तुरीयम् । चक्रयन्त्रम् । यष्टिः, शङ्कुः, घटीयन्त्रम् । कपालयन्त्रम् । कर्त्तरीयन्त्रम् । पीठसंज्ञं यन्त्रम् । सलिलं (जलम्), भ्रमः (शाराः), अवलम्बसूत्रम्, छायाकर्णः, शङ्कुच्छाया, दिनार्धमानम्, सूर्यः, अक्षः (पलांशाः) नतकालज्ञानार्थं सप्तदश काल यन्त्राणि सन्ति, तेषां यन्त्राणां मध्ये सलिलादीन्यष्टौ यन्त्ररचना मूलकानि सन्ति, सिद्धान्तशेखरे 'गोलश्चक्रं कार्मुकं कर्त्तरी च कालज्ञाने यन्त्रमन्यत् कपालम् । पीठं शङ्कुः स्याद् घटी यष्टिसंज्ञं गन्त्री यन्त्राण्यत्र दिक् सम्मितानी' त्युक्त्य १ गोलयन्त्रम्, २ चक्रयन्त्रम्, ३ धनुर्यन्त्रम् । ४ कर्त्तरी नामक- यन्त्रम् । ५ कपाल यन्त्रम् । ६ पीठ (फलक) यन्त्रम्, ७ शङ्कुनामकयन्त्रम् । ८ घटीनामक यन्त्रम्, ९ यष्टि यन्त्रम् । १० गन्त्री (शकट) यन्त्रम् । इति दश- मितानि यन्त्राणि श्रीपत्युक्तानि सन्तीति । शिष्यधीवृद्धिद तन्त्रे द्वादश यन्त्रा- ण्युक्तानि यथा- गोलो भगणश्चक्रं धनुर्घटी शङ्कुकटककर्तर्यः । पीठकपालशलाका द्वादश यन्त्राणि सह यष्ट्या ॥ कर्णच्छाया द्युदलं रविरक्षो लम्बको भ्रमः सलिलम् । स्युर्यन्त्रसाधनानि प्रज्ञा च समुद्यमश्चैवम् ॥ भास्कराचार्येण सिद्धान्त शिरोमणौ दशैव यन्त्राण्युक्तानि । यथा- गोलो नाडीवलयं यष्टिः शङ्कुर्घटी चक्रम् । चापं तुर्यं फलकं धीरेकं पारमार्थिकं यन्त्रम् ॥ इति ।