ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)

त? Wait, look at the letter after र्यु: गwith something? No,गयात! Wait, what is that smudge above ग? It's a superscript १or a stray mark? Wait, look at line 8: superscript१is right below it: In line 8,१is aboveवायुगगतयो! Wait! The १aboveवायुगगतयोis sitting right above theवा, which is just under र्हृष्टै र्युगयात! Ah! That mark above र्युin line 7 is actually a superscript१for line 8! Wait, no: Look at line 7:अधिमासकैः सविकलैर्हृष्टै- aboveअधिमासकैःis२. Above मवमररात्रैर्वाis३. In line 8: Above वायुगगतयो(aboveवा) is १. Above कालतंत्रज्ञः(aboveतं) is ४. So that mark between line 7 and 8 is १! And what about line 7 itself: अधिमासकैः सविकलैर्हृष्टै र्युगयातमावमररात्रैर्वा ।Wait, does it have a space:सविकलैर्हृष्ट

( १७२ ) त्रिगुणः शनिरिन्दु¹नोन्येभगणलब्धैर्ग्र²हादिभिः सहितः । भौमो³ऽर्को गुरुर्दु⁵च्चं वान्य⁴भगणाः के ॥ ६ ॥ द्वित्रिगुणयो रविर्द्वोर्युति¹ कुजोन्यान्यभगणलब्धेन । राश्यादिना²धिकगुरुरूना शशि³रन्यभगणाः के ॥ ७ ॥ द्रष्टो¹द्यधिकान³श्विन्यौ दयिका⁴त्वाकरो तिथौ² मध्यात् । मध्यार्कं⁵ गुणकं⁶ गुणमिष्टं मध्यं स तंत्रज्ञः ॥ ८ ॥ पातो¹नतुल्योगमतीन् प्रतिलोममतीन् । ग्रहान् दिवसं² वारं विपरीतैः शन्याद्यैर्यो वेत्ति³ स कालतंत्रज्ञः ॥ ६ ॥ ६. (घ) १. रिन्दुनोऽन्य (ग) रिन्दूनोन्य for (रिन्दुनोन्य) २. गृंहादिभिः (ग) for (ग्रंहादिभिः) ३. भौमो हीनोर्को (ग) भौमो हीनोर्को for (भौमोऽर्को) ४. वान्यभगणाः for (वान्यभगणाः) (ग) ५. रिदूच्चं for (रिदुच्चं) (च) ३. भौमोर्को for (भौमो

( १७३ ) व्यतीपातं³वैधृतबृहस्पतिवर्षस्वोच्चनीचपरिवर्तनात्¹। द्विग्रहयोगांश्च² युगे यो वेत्ति स कालतंत्रज्ञः⁴॥ १० ॥ सावनमासाब्दाधिप होरेशानिष्ठमध्यसंयोगात् । इष्टगुणितेर्युतोनो दिष्टान्यो वेत्ति गणकः सः ॥ ११ ॥ युगरविदिवसैर्गुणितां¹ गताधिमासाः स्वशेषसंयुक्ता² । भक्ता युगाधिमासैः फलं युगादेर्गता दिवसाः ॥ १२ ॥ गुणितानि चन्द्रदिवसैर्गतावमानि¹ स्वशेषसहितानि । विभजेद्युगावमैः फलमनष्टमधिमासकैर्गुणि²तम् ॥ १३ ॥ हूतं¹मिंदु⁵दिनैर्लब्धा²धिमासदिवसैर्विहीन³कमनष्टम् । युगयातदिनान्यधि⁴मासदिनगोष्टग्रहह्याद्यम॑त⁶ ॥ १४ ॥ द्युगुणैंदु¹दिवसघातात्² कुदिनाप्तमधो³युगादिमासगणम्⁴ । युगश

( १७४ ) गुणमधिमासकशेषं युगकुदिनै खमशेषमधिमासैः । तद्युतिरिन्दु¹दिनहृता²धिमासशेषं³ स्फुटं भवति ॥ १६ ॥ कुदिनगताधिकमासक¹घातः स्पष्टाधिमासशेषयुतः भक्तो युगाधिमासै²रहाणिः पूर्ववन्मध्याः³ ॥ १७ ॥ भूदिनगता इवमवधः¹ शेषयुक्तो युगावमविभक्तः । लब्धं भवति द्युगुणो² युगयातो मध्यमाः³ प्राग्वत् ॥ १८ ॥ युगगंतरा¹शिमासवधाद्रविमासाप्तं दिना²कृतं सदिनम् । भूदिनगुण³शशिदिनहूत⁴पाप्त⁵महर्गणः मैकम्⁶ ॥ १६ ॥

१६. (घ) १. दित for (दिन) २. हृताधि (च) for (हृताधिमास)
(ग) ३. शेषस्फुटं for (शेषं स्फुटं)
१७. (ग) १. 'क' अंकित नहीं
२. मासरहर्गणः for (मासैरहाणिः)
३. पूर्ववत् मध्या for (पूर्ववन्मध्या)
(च) २. युगाधिमासैरहर्गणः for (युगाधिमासै रहाणिः)
१८. (ग) १. वधः स्वशेष for (वधः शेष)
२. द्युगणो (ग) (च) for (द्युगुणो)
(ग) ३. मध्यमा for (मध्यमाः)
(च) १. +स्व+
१९. (घ) १. युगगराराशि (ग) युगतराशि for (युगतराशि)
२. दिनीकृतं (ग) (च) for (दिनाकृतं)
३. गुणं for (गुण)
४. शशिदिनैर्हता (ग) शशिदिनहृत for (शशिदिनहूत)
५. माससंहर्गणः (ग) प्राप्तमहर्गणः for (पाप्तमहर्गणः)
६. सैकम् (ग) (च) for (मैकम्)
(ग) ७. मासास्त for (मासाप्तं)
(च) ५. माससंहर्गणाः for (पाप्तमहर्गणः)
४. दिनहृत for (दिनहूत)

( १७५ ) गतदिवसा पृथक् विभासक गुणिता रविदिनाप्तमासदिनैः सहिता । पृथगवमगुणा शशिदिवसाप्तोनकाकपशः ॥ २० ॥ गुणिताद्युगाधिमासैर्य्युगभूदिवसैर्हतादवमशेषात् । फलयुक्तमधिकमासकशेषं मध्यावतोऽर्केन्दू ॥ २१ ॥ अधिमासोवमशेषंयुगशशिभूहृते पृथग्लब्धे मासदिनाद्ये स्थाप्ये गतमासदिनानि चैत्राद्यैः ॥ २२ ॥ अवमावशेषलब्धा सहितानि पृथक् त्रयोदशगुणानि । अधिमास शेषलब्धा हीनानि पृथग् रविशशांकौ ॥ २३ ॥

२०. (घ) १. पृथगविमासकगुणिता (ग) पृथगधिमासकगुणिता for (पृथक् विभासक-
गुणिता)
२. सहिताः (ग) for (सहिता)
वि० यह दूसरी पंक्ति का आरंभिक शब्द है
३. पृथगवमगुणाः (ग) for (पृथग्वमगुणा)
४. द्युपणः for (कपशः)
(ग) ५. गतदिवसाः for (गतदिवसा)
६. दिवसाप्तोन······॥ २० ॥ for (दिवसाप्तोन)
(च) १. पृथगविमासक for (पृथक् विभासक)
७. मासदिनैःसहिताः for (मासदिनैः सहिता)
३. पृथग् वमगुणाः for (पृथग्वमगुणा) ४. काद्युषशः for (काकपशः)
२१. (घ) १. ऽर्केन्दुः for (ऽर्केन्दू)
(ग) २. (भू) अंकित नहीं २. हॄता for (र्हॄता)
४. फलयुक्तं मधिमासशेषं for (फलयुक्तमधिकमासकशेषं)
(च) ३. हृता for (र्हॄता) १. मध्यावतोऽर्केंदू for (मध्यावतोऽर्केन्दू)
२२. (घ) १. शेषे (ग) for (शेष)
२. भूदिनहृते (ग) भूदिनहृता for (भूहृते)
(ग) ३. मधिमासावम for (अधिमासोवम)
४. चैत्रादै for (चैत्राद्यैः)
(च) २. +दि+
२३. (घ) १. हीनातिपृथग् for (हीनानि पृथग्)
(ग) २. लब्धाः for (लब्धा) ३. सहिता for (सहितानि)
४. तयोदंश for (त्रयोदश) ५. गुणाणेनि for (गुणानि)
६. शशिकौ for (शशांकौ)

( १७६ ) गतमासदिनावशेष²लब्धियोगाः³ त्रयोदशगुणाश्च⁴ । अधिमासशेषलब्धारविचन्द्रोच्चे¹ युते शोध्ये ॥ २४ ॥ केन्द्रे³ पृथक्⁴ फले द्वादशोद्धृते न्यस्तमृणधनं⁵ सौरम् । अनुलोममैदवं¹ मासदिनावशेषलब्धियुतौ² ॥ २५ ॥ तिथिविकलषष्टि¹घाताद्रविहृत²भुक्त्यंतराप्त³घटिकासु⁴ । देशांतरमनुलोमं⁵ भुजांतरं⁶ चार्कं⁷ फलमसवः ॥ २६ ॥ अवमविकलं न सावनमेभिः परिकल्पितं यतश्चांद्रम्² । नार्थभटाद्यैः³ प्रश्नो मध्यान्त्वत्वा कृतो ज्ञातः¹ ॥ २७ ॥ ज्ञातभुगणादिभुक्तं¹ सविकलम्राष्ट युगभगणसंगुणितम्³ । ज्ञातयुगभगणभक्तं² मध्योभगणादिफलमिष्टः ॥ २८ ॥

२४. (घ) १. चन्द्रोच्चे for (चन्द्रोच्चै)
(ग) २. दिनावमशेष for (दिनावशेष)
३. योगा for (योगाः) ४. त्र्योदश for (त्र्योदश)
(च) ४. त्र्योदश for (त्र्योदश)
२५. (घ) १. मैंदवं (ग) मैवं for (मैदवं)
२. लब्धयुतो for (लब्धियुतौ)
(ग) ३. केन्द्रं for (केन्द्रे) ४. पृथक् for (पृथक्)
५. बस्तमृण for (न्यस्तमृण)
२६. (ग) १. 'ष्टि' for (षष्टि)
२. द्रविहित for (द्रविहृत) ३. भुक्तांतराप्त for (भुक्त्यंतराप्त)
४. घटीकासु for (घटिकासु) ५. मनुलोमी for (मनुलोमं)
६. भुजांतर for (भुजांतरं) ७. वार्क for (चार्कं)
(च) २. द्रविह्वत for (द्रविहृत)
७. चार्कु for (चार्कं)
२७. (घ) १. कृतोज्ञातः for (कृतोज्ञातः)
(ग) २. यतश्चान्द्र for (यतश्चान्द्रम्) ३. प्रस्नो for (प्रश्नो)
२८. (घ) १. भगणादि (ग) (च) for (भुगणादि) २. मिष्टम् for (मिष्ट)
(वि०)—इस श्लोक की दोनों पंक्तियों के मध्य में निम्नांकित तीसरी
पंक्ति भी दी गई है—
"ज्ञात युगभगणादिभुक्तं सविकलम्राष्ट युग भगण संगुणितम्"
(ग) ३. संयुणितम् for (संगुणितम्)

( १७७ ) इष्टाहतभक्तानां ध्व्यादिनां संयुतेर्द्वयोरथवा । इष्टगुणाकारगुणयोर्विभक्तयोर्वांतरादथवा ॥ २६ ॥ ज्ञानेकभगणभुक्तिस्तद्भगमाप्तं यदिष्टभगणेभ्यः । भगणदिवसविकलं सविकलेष्टभगणादि गुणमिष्ट ॥ ३० ॥ शशिदिनगुणं सविकलं वड्डू ु क्तं मंडलादितद्गणैः । विभेजफलं सविकलास्थितयः प्राग्वत् स्फुटीकरणम् ॥ ३१ ॥ पातेंदुयोगलब्धौ कृत्वा देशांतराद्यमनुलोमम् । विक्षेपो स्यात्सूर्यादिभिर्विनेन्दुग्रहणेमेवम् ॥ ३२ ॥ कुदिनहुतमवशेषं द्वादशभिर्गुशितं मासमशद्यम् । द्वादशगुणतिथ्यंशैर्युतं धनं भास्करे चंद्रः ॥ ३३ ॥

२६. (घ) १. नांयादीनां (ग) नां द्वयादीनां for (ध्व्यादिनां)
(ग) २. वांतरदथवा for (वांतरादथवा)
(च) १. द्वयादीनां for (ध्व्यादिनां)
३०. (घ) १. ज्ञातैक (च) for (ज्ञानेक)
२. भाप्तं (च) for (माप्त)
३. भगणादिसविकलं for (भगणदिवसविकलं)
(ग) ४. भगणस्तद्गणगात for (भगणभुक्ति)    ५. यं for (य)
६. भगणादि दिसविकलं for (भगणदिवसविकलं)
७. गुणमिष्टम् for (गुणमिष्ट)
(च) ६. भगणा for (भगण)
३१. (घ) १. विभजेत्फलं (च) for (विभेजफलं)
(ग) २. यडू ु क्तं for (वड्डू ु क्तं)
३. स्तितयः (च) for (स्थितयः)
३२. (घ) १. विक्षेपोस्मात् (ग) (च) for (विक्षेपोस्यात्)
(च) २. ऋत्वा for (कृत्वा)
३३. (घ) १. हृत for (हुत)    २. माप्त (ग) (च) for (मास)
(ग) ३. मवमशेषं for (मवशेषं)    ४. गुंणित for (गुशितं)
५. मंशाह्यम् for (मशद्यम्) (च)
(च) १. हूत for (हुत)

( १७८ ) द्युगुणं¹ युगाधिमासैर्गुणितं युगभूर्दिनै⁵र्भजेल्लब्धम्² । भगणादिमध्यमार्कस्त्रयोदश गुणाधिकश्चन्द्रः⁴ ॥ ३४ ॥ इष्टगुणकारगुणितं ग्रहभगणैक्वांतरं³ यथा निहितम्⁴ । कृत्वा⁶ कुदिनैर्विभजे छेप्रो न युतानि कुदिनानि ॥ ३५ ॥ ऋधनभगणलब्धं¹ धनर्णामिष्टग्रहस्य² युगभगणैः । अन्यफलमृणाधनं चेदूनयुतान्यन्ययुगभगणाः ॥ ३६ ॥ भदिनानि ग्रहभगणैरूनानि भवंति सावनदिनानि । इष्टाश्विन्योदयिकाः¹ स्वसावनैः पूर्ववन्मध्याः ॥ ३७ ॥ रविभगणाप्तं¹ दिसविकलं ज्ञेयमंडलेभ्यो यत् । मध्यार्कसविकलकलासंगुणितं³ ज्ञेयमध्यमकलाः² ॥ ३८ ॥

३४. (घ) १. द्युगणं (ग) द्युगुणं for (द्युगुणं) २. भीजल्लब्धम् for (भजेल्लब्धम्)
३. मध्यमार्कत्रयोदश (ग) for (मध्यमार्कस्त्रयोदश)
४. गुणाधि चंदुः (ग) गुणाधिकं चन्द्रः for (गुणाधिकश्चन्द्रः)
(ग) ५. भूर्दिनै (च) for (भूर्दिनै)
(च) १. द्युगणं for (द्युगुणं) ३. मध्यमार्कत्रयोदश for (मध्यमार्कस्त्रयोदश)
४. गुणाधिकश्चेंदुः for (गुणाधिकश्चन्द्रः)
३५. (घ) १. गुणित for (गुणितं)
२. क्षेषोऽनयुतानि for (क्षेपो न युतानि)
(ग) ३. क्यांतरं for (क्वांतर)
४. भिहितम् for (निहितम्)
५. विभजेत् शेषो for (विभजे क्षेपो)
(च) ६. क्रत्वा for (कृत्वा)
३६. (घ) १. यद्यन्य (ग) for (ऋधन) २. धनर्ग (ग) for (धनर्गा)
(च) १. अद्य for (ऋद्य) २. धनर्ण्य for (धनर्गा)
३७. (घ) १. इष्टाश्विन्योदयिकाः (ग) for (इष्टाश्विन्योदयिकाः)
(ग) २. सवनदिनानि for (सावनदिनानि)
३८. (घ) १. रविभगणाप्तलिप्तादि for (रविभगणाप्तम्)
(ग) २. मध्यकलाः for (मध्यमकलाः)
(च) ३. मध्यार्क for (मध्यार्क)

( १७६ ) इष्टभगोने¹ भूदिनशेषैर्भगणैः क्रतो² मध्यः । अनुलोगमगो विलोमो भवति विलोमोऽनुलोमगतिः³ ॥ ३६ ॥ द्युगुणेन² कुदिनशेषैरनुलोमगो³ विलोमगतिः । भवति विलोमो मध्योरनुलोमगो² वाकृतः प्राग्वत्⁴ ॥ ४० ॥ कल्पदिनसप्तकवधात् कल्पगताहर्गणोनकच्छेषात्² । सप्तहृता¹ दिनवारः शेषं³ शन्यादिको भवति ॥ ४१ ॥ व्यतीपातं³ वैधृत्यान्यर्कं⁴ चंद्रभगणयुताद्विसंगुणिता¹ । गुरूवर्षाण्याश्चा युजा द्वादशगुणिताः² गुरोर्भगणाः ॥ ४२ ॥ स्वोच्चग्रहयुगभगणा विशेषिता²स्वोच्चनीचपरिवर्ताः । भगणांतरं वियोगा¹ कार्यास्त्रैराशिकेन गताः ॥ ४३ ॥

३६. (घ) १. इष्टभगणोन (ग) (च) for (इष्टभगोन)
२. कृतोग्रहो मध्यः for (क्रतोमध्यः)
३. लोमोऽनुलोमगतिः (ग) तिलोमोऽनुलोमगतिः for (विलोमोऽनुलोमगतिः)
(च) २. क्रतो ग्रहोमध्या for (क्रतोमध्यः)
४०. (घ) १. द्युगणेन (ग) (च) for (द्युगुणेन)
२. मध्योऽनुलोमगो (ग) मध्योनुलोमगो for (मध्योरनुलोमगो)
(ग) ३. शेषैर्भगणै for (शेषैरनुलोमगो) ४. प्रग्वत् for (प्राग्वत्)
(च) २. मध्योऽनुलोमगो for (मध्योरनुलोमगो)
४१. (घ) १. सप्तहृताहिनवारः (ग) सप्तहृतादिनवारः for (सप्तहृतादिनवारः)
(ग) २. हर्गणो for (हर्गणो) ३. शेषः for (शेषं)
(च) १. सप्तहृताहिनवारः for (सप्तहृतादिनवारः)
४१. (घ) १. संगुणिताः (ग) (च) for (संगुणिता)
२. गुणिता गुरोर्भगणाः (ग) for (गुणिताः)
(ग) ३. व्यतीपात for (व्यतीपात) ४. भगणा for (भगण)
(च) ५. वैधृत्यान्यर्कं for (वैधृत्यान्यर्क) २. गुणिता for (गुणिताः)
४३. (घ) १. द्वियोगाः (ग) (च) द्वियोगा for (वियोगा)
(ग) २. विशेषिताः for (विशेषिता)

( १८० ) द्युगुणाँ¹स्त्रिंशद् भक्ताद्यल्लब्धं² द्विगुणितं सरूपं⁴ तत् । सप्तविभक्तं शेषः सावनमासाधिपोऽर्का³दि ॥ ४४ ॥ षष्टिशतत्रयभक्तात् कल्पगताहर्गणा²त्फलं त्रिगुणम् । सैकं³ सप्तविभक्तं सायनवर्षाधिपोऽर्का¹दि ॥ ४५ ॥ अर्कॊ⁵नैलग्नहोरा² पंच गुणाः सविकलाः³ यदि सरूपाः । सप्तविभक्तो¹ शेषो दिनाधिपात्⁴ कालहोरेशः ॥ ४६ ॥ त्रिचतुरनंतर षष्ट्यः¹ सावनमासाब्ददिनंस²होरेशाः । दिनगतघटिका द्विगुणा³ पंच हृता⁴श्चान्यमतमेतत् ॥ ४७ ॥ गच्छधनमिष्ट गुणितै¹र्धनैर्युतोनं पृथक् पृथक् सहितम् । गुणक युतोन पदहृते² सर्वधनमतोवशेषा³णि ॥ ४८ ॥

४४. (घ) १. द्युगणास्त्रिंशद् (ग) (च) for (द्युगुणास्त्रिंशद्)
२. यल्लब्धं (ग) भक्तात् यल्लब्धं for (भक्ताद्यल्लब्धं)
३. ऽर्कादिः for (र्कादि)
(ग) ४. सरूप for (सरूपं)
(च) २. भक्ताद्यल्लन्धं for (भक्ताद्यल्लब्धं) ३. ऽर्कादिः for (र्कादि)
४५ (घ) १. र्कादिः for (र्कादि)
(ग) २. हर्गणा for (हर्गणा) ३. सैक for (सैकं)
(च) १. ऽर्कादिः for (र्कादि)
४६. (घ) १. सप्तविभक्ताः (ग) (च) for (सप्तविभक्ता)
(ग) २. होराः (च) for (होरा) ३. सविकला for (सविकलाः)
४. दिनपाद्यः काल for (दिनाधिपात् काल)
(च) ५. अर्कोन for (अर्कौन)
४७ (घ) १. षष्टाः (ग) (च) for (षष्ट्यः) २. दिवस(ग) for (दिनस)
३. द्विगुणाः (ग) (च) for (द्विगुणा)
(च) २. मासाब्ददिवसहोरे रेशाः for (मासाब्ददिनसंहोरेशाः)
४८ (ग) १. गुणतै for (गुणितै) २. हृतं for (हृत)
(च) ३. शाषेणि for (शेषाणि)

( १८१ ) मध्योत्तरमेकोनार्याः पंचाशस्त्रयोदशोध्यायः । ज्ञात्वैनं तंत्रविदामाचार्यो भवति मध्यगतौ ॥ ४६ ॥ इत्तित्रयोदशोऽध्यायः इति ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ते मध्यगतिप्रश्नोत्तराध्यायः त्रयोदशः । ४६ (घ) १. पंचाशत्त्रयोदशोध्यायः (ग) पंचशत्त्रयोदशोध्यायः for (पंचाशस्त्रयोदशोध्यः) (ग) २. नार्या for (नार्याः) ३. 'इति' से 'अध्यायः' तक अंकित नहीं, केवल समाप्तिसूचक ॥ छः ॥ ॥छः ॥ ॥ छः ॥ अंकित है । (च) १. पंचाशत्त्रयोदशोध्यायः for (पंचाशस्त्रयोदशोध्यायः) ३. 'इति' से 'अध्यायः' तक लुप्त.

( १८२ ) अथ स्फुटगत्युत्तराध्यायः चतुर्दशः भुजभागैः कोटिज्यां कोट्यंशैः¹ करोति बाहुज्याम् । कोटिं³ भुजेन बाहुँ⁴ क्य्योस्त्रावा² स्फुटगतिज्ञः⁵ सः ॥ १ ॥ परमफलकेंद्रविकः¹ करोति कोटिछ्या² स्फुटं कर्णम्⁴ । कर्णात्कोटिकोट्या³ बाहुं वा स्फुटगतिज्ञः⁵ सः ॥ २ ॥ केंद्रभुजकोटिजीवा परमफलज्ञः करोति यः कर्णम्¹ । स्वोच्चं स्वफल²स्पष्टं करोति यः स्फुटगतिज्ञः सः ॥ ३ ॥ द्युगुण¹स्फुट³ग्रहयो² भुजकोटिज्ये फले विना ज्याभिः । ज्याभिर्विना फलधनुः करोति वा स्फुटगतिज्ञः⁴ ॥ ४ ॥ इष्टदिनव्योद्ययिकान्¹ करोति यो मध्यमान् ग्रहान्² स्पष्टान् । स्वोच्चस्फुटं³ग्रहं यः करोति वा स्फुटगतिज्ञः सः ॥ ५ ॥

१. (घ) १. कोटचंशौ (ग) (च) for (कोट्यंशै) २. कोट्यावा (ग) (च) for (क्य्योस्त्रावा)
(ग) ३. कोटिभुजेन for (कोटिं भुजेन)     ४. बाहु for (बाहुं)
(ङ) २. कोट्या वा for (क्य्योस्त्रा वा)     ५. स्फुटगतिज्ञः for (स्फुगतिज्ञः)
२. (घ) १. विद्युः (ग) वित् यः for (केन्द्रविकः) २. ज्यया (ग) (ङ) for (छ्या)
(ग) ३. कोटिम् for (कोटि)
(च) १. विद्युः for (विकः)     ४. कर्ण्यं for (कर्णम्)
३. कर्ण्यात्कोटिकोट्या for (कर्णात्कोटिकोट्या)     ५. ज्ञतिज्ञः for (गतिज्ञः)
(ङ) १. विद्यः for (विकः)     ३. कोटिकोट्या for (कोटिकोट्या)
३. (च) १. कण्येँ for (कर्णँ)
(ङ) २. सफलं for (स्वफलं)
४. (घ) १. द्युगणा (ग) द्युगुणात् for (द्युगुण) २. ग्रहं (ग) (च) (ङ) for (ग्रह)
(ग) ३. स्फुटं (ङ) for (स्फुट)     ४. +सः+ (च) (ङ)
(च) १. द्युगणा for (द्युगुण)
(ङ) १. द्युगुणात् for (द्युगुण)
५. (घ) १. इष्टादिनव्यौदयिकान् (ग) इष्टादिनव्योदायिकान् for (इष्टदिनव्योद्ययिकान्)
२. मध्यमान् स्पष्टान् for (मध्यमान् ग्रहान् स्पष्टान्)
(घ) ३. स्पुगतिज्ञः for (स्फुटगतिज्ञः)
(च) १. इष्टादिनव्यो for (इष्टदिनव्यो)
(ङ) ४. मध्यान् for (मध्यमान्)

( १८३ ) संक्रांतेराद्यंतौ^{२} ग्रहस्य यो राशिभतिथिकरणान्तान्^{३} ^{१} । व्यतिपाताद्यंतौ वा यो वेत्ति स्फुटगतिज्ञः सः ॥ ६ ॥ व्यासदलमितरजीवाभुजकोट्यंशो^{३} क्रमज्यया^{१} हीनम् । कोटिभुजज्या व्यासार्द्धकृतिविशेषात्पदं चान्या^{२} ॥ ७ ॥ कोटिज्यया द्विगुणया गुणान्त्यफलज्यया^{१} युतोनायाः^{२} । मृगकर्क्यादौ^{६} त्रिज्यां^{३} तत्फलकृतियुते पदं कर्णः^{५} ॥ ८ ॥ त्रिज्यांत्यफलत्व^{३}तियुतेः^{१} कर्णकृतेश्चांतरे^{५}वशेषं यत् । द्विगुणास्त्यफलहृतं^{४} तत्कोटिज्या^{२} बाहुजीवातः^{६} ॥ ९ ॥

६. (घ) १. करणाान्तान् (ग) (च) for (करणांतान्) (ग) १. राद्यंतो for (राद्यंतौ) ३. तिथिक for (तिथि) ७. (घ) १. ज्येयाहीनाम् (च) for (ज्यया हीनम्) २. वान्या for (चान्या) (ग) ३. कोट्यंशोत्क्रम (च) for (कोट्यंशोक्रम) (ङ) ३. कोट्यंशोत्क्रम for (कोट्यंशोक्रम) ८. (घ) १. गुणायंत्यफल (ग) (च) for (गुणान्त्यफल) २. ज्यया (ग) (च) for (ज्यता) ३. त्रिज्यांत्यफल (ग) for (त्रिज्यां तत्फल) ४. युनेः (ग) (च) for (युतेपदं) (च) ६. मृगककूर्चादौ for (मृगकर्क्यादौ) ३. त्रिज्यांत्यफल for (त्रिज्यांतत्फल) ५. कर्य्यः for (कर्णः) (ङ) १. ऽन्त्यफलज्या गुणितया for (गुणान्त्यफलज्यया) ३. त्रिज्यान्त्यफलज्या for (त्रिज्यांतत्फल) ४. युनेः for (युते) ९. (घ) १. त्रिज्यांत्यफल्वति for (त्रिज्यांत्यफलत्वति) २. तत्कोटिज्या (च) (ङ) for (तत्कोटिज्या) (ग) ३. कृति for (त्वति) ४. हृतं for (ह्रतं) (च) १. त्रिद्यांत्य for (त्रिज्यांत्य) ३. फलतियुतेः for (फलत्वतियुतेः) (ङ) ३. कृतियुतेः for (त्वतियुतेः) ५. तरेऽवशेषं for (तरेवशेषं) ६. जीवाअतः for (जीवातः)

( १८४ ) कथ्ना¹मंडलतुल्यं प्रतिमंडले²मध्यमवनिमध्यातस्वेत्³ । त्स्वोच्चनीचवृत्तव्यासार्द्धे⁴भिमुखमुच्चास्य⁵ ॥ १० ॥ प्रतिमंडलस्य परिधौ मध्यमभुक्त्या स्फुटग्रहो भ्रमति । मंदोच्चादनुलोमं शीघ्रात्प्रतिलोममवनिस्थाः ॥ ११ ॥ स्पष्टं पश्यति यस्मात्³ मध्याद्धनाधिकं¹ स्वकक्षायाम् । तस्मात्तदन्तरफलमृणं धनं धने² वा ग्रहे मध्ये ॥ १२ ॥ अंत्यफलज्ययात्¹स्वान्यदयो³राद्यंतयोरुपरिकोटिः । द्वितीययोर्यतो²धस्तदंतरैक्यं ततः कोटिः⁴ ॥ १३ ॥

१०. (घ) १. कक्षा (ग) (च) (ङ) for (कथ्ना) २. मंलमध्य for (मण्डलमध्य)
३. खे (ग) (ङ) for (स्वेत्) ४. तत्स्वोच्चनीच (ग) (ङ) for (त्स्वोच्चनीच)
५. मुच्चस्य (ग) (च) for (मुच्चास्य)
(ग) ६. तुल्य (ङ) for (तुल्यं)
(च) ३. त्स्वेत् for (त्स्वेत्)
(ङ) ५. ऽभिमुखमुच्चस्य for (भिमुखमुच्चास्य)
११. (घ) १. अवनिस्थः (ग) for (अवनिस्थाः)
(ग) २. स्पुटग्रहो for (स्फुटग्रहो)
(च) १. मवनिस्थः (ङ) for (मवनिस्थाः)
१२. (घ) १. मध्यादूनाधिकं (ग) (च) (ङ) for (मध्याद्धनाधिकं)
(ग) २. ‘धने’ लुप्त है, (ङ) ।
(च) ३. यस्मान् for (यस्मात्) ।
१३. (घ) १. ज्याप्रात्स्यात् (ग) for (ज्ययात्स्वान्)
२. द्वित्तीययोः (ग) for (द्वितीययो)
(ग) ३. पदयो for (यदयो) ४. कोटि for (कोटिः)
(च) १. अंतफ (त्य) फलज्याया for (अंत्यफलज्यया)
३. स्वात्यदयो for (स्वान्यदयो)
(ङ) १. ज्याग्रात् for (ज्ययात्) ३. स्यात्पदयो for (स्वान्यदयो)
२. द्वित्तीययो for (द्वितीययो) ३. अधस्तात् for (यंतोधस्)

( १८५ ) को¹ट्यांत्यफलाद्यै²क्यं मकरादावंतरं कुलि³रादौ । तद्बाहुज्याकृत्योः संयोगपदं भवति कर्णः⁴ ॥१४॥ प्रतिमंडलपदमाद्यं ग्रहत्रयं सांत्यधनुरतोऽन्यच्च² । चक्रा⁵र्द्धांतमतोऽन्यद्याद्यभ³चक्रांतं⁴ मंत्यमतः ॥ १५ ॥ त्रिभनेवां¹त्यफलधनुर्युतमाद्यं नवममं² तृतीयपदमून । द्विचतुर्थेषु द्वादशभागिनि⁴प्रतिमंडलपदानि ॥१६॥

१४. (घ) १. कोटद्यंत्य (ग) for (कोट्यांत्य)
२. फलचैक्यं (ग) फलज्यैक्यं for (फलाद्यैक्यं)
३. कुलीरादौ (ग) (च) (ङ) for (कुलिरादौ)
(च) १. कोटद्यांत्य फलाद्यैकं for (कोट्यांत्यफलाद्यैकं) ४. कण्यर्थः for (कर्णः)
(ङ) १. कोटचन्त्य for (कोट्यांत्य) २. फलज्यैक्यं for (फलाद्यैक्यं)
१५. (घ) १. ग्रहत्रयं (ग) गृहत्रयं for (ग्रहत्रयं)
२. रतोऽन्यच्च (ग) रतोन्यश्च for (रतोऽन्यच्च)
३. मतोन्यद्वद्याद्यभ (ग) for (मतोऽन्यद्याद्यभ)
४. चक्रांतमंत्यमतः (ग) for (चक्रांतंमंत्यमतः)
(ग) ५. चक्रार्धंत for (चक्रार्द्धांत)
(च) १. गृहत्रयं (ङ) for (ग्रहत्रयं)
(ङ) ५. चक्र धर्मनेनोनं द्वितृतीयं चतुर्थमाद्यसमम् for (चक्रार्द्धांतमतोन्द्यद्याद्यभच-
क्रांतं मंत्यमतः)
१६. (घ) १. त्रिभमेवांत्य for (त्रिभनेवांत्य) २. नवमभम् for (नवममं)
३. मूनम् (ङ) for (मून) ४. भानि for (भागिनि)
(ग) यह श्लोक इस प्रति में नहीं है ।
(च) १. त्रिभमेवांत्य for (त्रिभनेवांत्य) ४. द्वदशभानि for (द्वादशभागिनि)
(ङ) १. त्रिभमन्त्य for (त्रिभनेवांत्य) २. नवमं for (नवममं)
४. षड्द्वादशभानि for (षुद्ध्वादशभागिनि)

( १८६ ) कर्णाहते¹ व्यासाद्धं भुजज्यया गुणितमाप्तधनुराद्यैः² । प्रोह्यदला³द्वितये⁴ षड्राशियुतं⁵ तृतीयपदे ॥ १७ ॥ चक्रत्रोह्य चतुर्थे स्फुटोच्चयोरन्तरं स्वमन्दोच्चे² क्षेप्यम्⁵ । शीघ्रं शोध्यं तत्स्पष्टं⁶ पूर्ववच्छेषम्³ ॥ १८ ॥ मध्यस्फुटांतरकला बाहुफलं भवति तीक्ष्णकिरणस्य । स्फुटभुत्तघार्कादीनां¹ भुजान्तरं क्षयधनं रविवत् ॥ १६ ॥

१७. (घ) १. कर्णाहृतं (ग) (ङ) for (कर्णाहते) २. राद्यैः (ग) राद्ये for (राद्यैः)
३. भदला (ग) (ङ) for (दला)
(ग) (वि० यहां यह श्लोक १६ की संख्या पर अंकित है ।)
४. द्वितीये (ङ) for (द्वितये) ५. षड्राशियुत for (षड्राशियुतं)
(

( १८७ ) मंडलशेषात्$^३$ स्वोच्चं विशोध्य शेषं$^४$ चतुर्गुणालब्धम् । केंद्रं यदा$^५$ निजिनगुणां$^१$ जीवा गतयेयगतयो यैः$^२$ ॥ २० ॥ छेदचतुर्थे बाहुर्येयागतगतैस्तथा$^१$ कोटिः । प्राग्वदिनेन्दुभुजफलं तथाफलं$^५$ भूसुतादीनाम्$^३$ ॥ २१ ॥ फलचापकला गुणिते छेदे मंडलकलाहृत$^१$ लब्धम् । मंडलशेषे पूर्ववदृणधनमस्माद्$^२$ ग्रहः स्पष्टः$^३$ ॥ २२ ॥

२०. (घ) १. गुणात् (ङ) for (गुणा) २. गतयेयैः (ग) गयेयैः for (गतयोयै)
(ग) ३. शेखात् for (शेषात्) ४. शेखाश्च for (शेषं च)
५ पदानि for (यदानि) (च) (ङ)
(वि० इसकी श्लोक संख्या १६ है ।)
(च) १. यै for (यैः)
(ङ) ४. सहशं for (शेषं) ६. चतुर्गुणाल्लब्धम् for (चतुर्गुणालब्धम्)
२. गतयेयैः for (गतयोयैः)
२१. (घ) १. चतुर्थेर्बाहुर्ये (ग) चतुर्थेर्बाहु for (चतुर्थे बाहुर्ये)
२. यगतागतगवे (गे) यगतागतगतै for (यागतगतैं)
३. सुतादीनाम् (ग) (ङ) for (सुतादिनाम्)
(ग) ४. 'भु' लुप्त है । (वि० इसकी श्लोकसंख्या २० है ।)
(च) १. चतुर्थेर्बाहुर्ये for (चतुर्थे बाहुर्ये) २. यगतागतगतैस्तथा (यागतगतैस्तथा)
३. सुतादीनां for (सुतादिनाम्)
(ङ) १. चतुर्थेर्बाहो for (चतुर्थेर्बाहु) २. मँयगता for (येंया)
५. मन्दफलं for (तथाफलं)
२२. (ग) १. कलाहृते लब्धम् (ग) for (कलाहृत लब्धम्)
२. पूर्ववदृणघन (ग) (ङ) for (पूर्ववदृण)
(वि०-यहाँ संख्याक्रम २२ के स्थान में २३ लिखा हुआ है)
(ग) यहाँ श्लोक संख्या २१ है । २२ वाँ श्लोक इसके स्थान पर निम्नांकित है—
भुजकोट्य शो न गुणाभार्द्धाशतश्चतुर्थ भागोनैः ।
पंच द्वींदुखचंद्रैर्विभाजिता व्यासद्लगुणिताः ॥ २२ ॥
(च) १. हृतेल्लब्धं for (हृतलब्धम्) २. पूर्ववदृणधन for (पूर्ववदृणधन)
३. (वि० क्रमसंख्या २३ अंकित है ।)
(ङ) १. कलाहृते for (कलाहृत)

( १८८ ) तज्ये³ परमफलज्या संगुणितात्¹ फ फले विनाद्याभिः²। इष्टोच्चनीचवृत्तव्यासार्द्धं परमफलजीवा ।। २३⁴ ।।

२३. (घ) वि० अतिरिक्त श्लोक -
तज्ये परमफलज्या संगुणितातफले विभुजकोट्यंशो न गुणा भार्द्धाशास्तच्चतुर्थे
भागो नेः। पंचद्रींदुखचंद्रै विभाजिता व्यासदलगुणिताः ।। २३ ।।
(वि० यह श्लोक यहाँ २३ संख्याक्रम पर पाया गया)
२३. (घ) (वि० इसकी क्रम संख्या २४ है ।)
१. तत्पले (ग) संगुणितास्तत्फले for (संगुणितातफले)
२. ज्याभिः (ग) (ङ) for (द्याभिः)
(ग) वि० अतिरिक्त श्लोक -
तव्ज्ये परमफलज्या संगुणितास्तत्फले विना ज्याभिः ।
इष्टोच्चनीचवृत्तः व्यासार्द्धं परमफलजीवा ।। २३ ।।
३. तत् ज्ये for (तज्ये)
(वि० इसकी क्रम संख्या २३ है ।)
(च) यहाँ पर यह पंक्तियाँ लुप्त हैं - इनके स्थान में निम्नांकित शब्द किसी
अन्यलेख में-निम्नोपांत में अंकित हैं ।
"भुजकोट्यंशो गुणा भार्द्धाशास्तच्चतुर्थ भांतैः ।
पंचाद्धीं दुखचन्द्रैं विभाजिता व्यासदलगुणिता ।।"
३. तद्ये for (तज्ये) १. संगुणितातफले for (संगुणितात् फ फले)
(वि० क्रमसंख्या २४ अंकित है ।)
(ङ) २३ वां श्लोक निम्नांकित है-
:भुजकोट्यंशोनगुणा भार्द्धाशास्तच्चतुर्थभागोनैः ।
पञ्चद्रींदुखचन्द्रैर्विभाजिता व्यासदलगुणिता ।। २३ ।।"
'तज्ये......जीवा' की क्रमसंख्या २४ है ।
३. तज्ज्ये for (तज्ये) १. तत्फले for (त् फले)

( १८६ ) इष्टज्या संगुणिता^१ पंचकयमलेक शून्यचन्द्रमसा^२ । इष्टज्यापादयुतव्यासार्द्धविभाजिताल्लब्धम्^३ ॥ २४^४ ॥ नवतिकृतेः प्रोह्यपदं नवतेः संशोध्य शेषकला^१ । एवं धनुरिष्टाया^२ भवति ज्यया^३ विना ज्याभिः^४ ॥ २५^५ ॥ इष्टोदैयिक^१भुजांतर^४मित व^२ स्फुट मध्यमांतरकलाभिः । वाश्विन्यौदयिकेषु^३ स्वचरप्राणैः^५ स्वफलमेवम्^७ ॥ २६^६ ॥ २४. (घ) (वि० इसकी क्रमसंख्या २५ दी गई है ।) १. संगुणिताः (ग) (च) (ङ) for (संगुणिता) २. चन्द्रमसः (ग) शून्यचन्द्रसमः for (चन्द्रमसा) (च) २. चन्द्रमसः for (चन्द्रमसा) ३. इष्टद्या for (इष्टज्या) ४. (वि० क्रमसंख्या २५ अंकित है ।) (ङ) (वि० इस श्लोक की क्रमसंख्या २५ है ) २. चन्द्रमसः for (चन्द्रमसा) २५. (घ) १. कलाः for (कला) (ग) शेषभागकलाः or (शेषकला) २. धनुरिष्टयो for (धनुरिष्टाया) ३. ज्याया (ग) (च) (ङ) for (ज्यया) (वि०--इसकी संख्या २६ अंकित है) (ग) ४. विज्याभिः for (विनाज्याभिः) (च) १. शेषभागकलाः for (शेषकला) २. रिष्टया for (रिष्टाया) ५. (वि० क्रमसंख्या २६ अंकित है) (ङ) १. शेषभागकलाः for (शेषकला) ४. विनाज्याभि for (विनाज्याभिः) (वि० इसकी क्रमसंख्या २६ है) २६. (घ) १. इष्टोदयिक (ङ) for (इष्टोदयिक) २. मिनवत (ग) मिनवत् for (मितव) ३. नाश्विन्यौदयिकेषु (ग) नाश्विन्योदधिकेषु for (वाश्विन्यौदयिकेषु) (ग) ४. भुजातर for (भुजांतर) ५. स्वरप्राणैः for (स्वचरप्राणैः) (च) ६. (वि० यहां क्रमसंख्या २७ अंकित है) (ङ) (ङ) २. वि० मिनवत् for (मितव) ७. भिनवन् for (मेवम्) ३. नाश्विन्यौदयिकेषु for (वाश्विन्यौदयिकेषु)

श्चादंतोर्क for (पश्चादेतोर्क) ७. मानार्धात् for (मानाद्धात्)" Wait, look at line 20: "(ङ) २. पश्चादंतोर्क for (पश्चादेतोर्क) ७. मानार्धात् for (मानाद्धात्)" Yes!

Line 21: "२९. (च) १. पुण्यकालो (ग) (च) for (पुण्यकालो)" Wait, what is in the text line 6? "संक्रांति पुण्यकालो यल्लब्धं" -> wait, does text say "पुष्यकालो"? LOOK AT LINE 6: "संक्रांति पुष्यकालो यल्लब्धं"! It has ष/ष्य, NOT ण्य! "पुष्यकालो"! And line 7: "धर्मो विशिष्टफल" And footnote 21: "२९. (च) १. पुण्यकालो (ग) (च) for (पुष्यकालो)"! YES! "पुष्यकालो" in text, "पुण्यकालो" in variants! That is brilliant! That confirms: Line 6 text: "संक्रांति पुष्यकालो यल्लब्धं नाडिकादि तद्द्विगुणम् ।" Line 21: "२९. (च) १. पुण्यकालो (ग) (च) for (पुष्यकालो)"!

Line