बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Brihadaranyaka Upanishad with Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
DevanagariSanskritpublished1,402 पृष्ठ
पृष्ठ 231, कुल 1402 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 231
ब्राह्मण ४ ] शाङ्करभाष्यार्थ २२६
| शाङ्करभाष्यम् | भाष्यार्थ |
|---|---|
| २ । १) “तत्त्वमसि” (छा० उ० ६ । ८—१६) “नेति नेति” (बृ० उ० २ । ३ । ६) “अनन्तरमबाह्यम्” (बृ० उ० २ । ५ । १९) “अयमात्मा ब्रह्म” (२ । ५ । १९) इत्यादिवाक्यार्थविज्ञानसमकालमेव सर्वाकाङ्क्षाविनिवृत्तेः । न च वाक्यार्थविज्ञाने विधिप्रयुक्तः प्रवर्तते विध्यन्तरप्रयुक्तौ चानवस्थादोषमवोचाम । न च “एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म” इत्यादिवाक्येषु विधिरवगम्यते । आत्मस्वरूपान्वाख्यानेनैवावसितत्वात् । | “तत्त्वमसि”, “नेति नेति”, “अनन्तरमबाह्यम्” “अयमात्मा ब्रह्म” इत्यादि वाक्योंके अर्थका ज्ञान होते ही सब प्रकारकी आकाङ्क्षाएँ निवृत्त हो जाती हैं । तथा वाक्यार्थके ज्ञानमें पुरुष विधिसे प्रेरित होकर प्रवृत्त नहीं होता । उसमें विध्यन्तरका प्रयोग माननेसे अनवस्था दोष आता है—यह हम ऊपर बतला चुके हैं । इसके सिवा “एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म” इत्यादि वाक्योंमें विधि देखी भी नहीं जाती, क्योंकि उनका पर्यवसान तो आत्मस्वरूपके अनुवादमात्रमें ही हो जाता है । |
| वस्तुस्वरूपान्वाख्यानमात्रत्वादप्रामाण्यमिति चेत् । अथापि स्याद्यथा “सोऽरोदीद्यदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वम्” इत्येवमादौ वस्तुस्वरूपान्वाख्यानमात्रत्वादप्रामाण्यम्, एवमात्मार्थवाक्यानामपीति चेत् ? | पूर्व०—वस्तुस्वरूपके अनुवादमात्र होनेसे तो उनकी अप्रामाणिकता सिद्ध होती है । अर्थात् जैसे “सोऽरोदीद्यदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वम्”<sup>१</sup> इत्यादि वाक्योंमें वस्तुके स्वरूपका अनुवादमात्र होनेसे उनकी प्रामाणिकता नहीं मानी जाती, उसी प्रकार आत्मविषयक वाक्योंकी भी प्रामाणिकता नहीं है—ऐसी बात हो तो ? |
| न; विशेषात् । न वाक्यस्य वस्त्वन्वाख्यानं क्रियान्वाख्यानं | सिद्धान्ती—ऐसी बात नहीं है, क्योंकि उन अर्थवादवाक्योंसे आत्मार्थवाक्योंकी विशेषता है । वस्तु या क्रियाका अनुवाद ही वाक्यको |
१. वह (अग्नि) रोया और वह जो रोया वही उस रुद्रका रुद्रत्व है ।
बृ० उ० १५—