बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Brihadaranyaka Upanishad with Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
DevanagariSanskritpublished1,402 पृष्ठ
पृष्ठ 61, कुल 1402 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 61
ब्राह्मण २] शाङ्करभाष्यार्थे ५५
| शाङ्करभाष्यम् | भाष्यार्थ |
|---|---|
| यत्त्वे सादृश्यग्रहणानुपपत्तिः। <br><br> असत्येव सादृश्ये तद्बुद्धिरिति चेन्न, तदिदम्बुद्धयोरपि सादृश्य-बुद्धिवदसद्विषयत्वप्रसङ्गात्। <br><br> असद्विषयत्वमेव सर्वबुद्धीनामस्त्विति चेन्न, बुद्धिवुद्धेरप्यसद्विषयत्व-प्रसङ्गात्। <br><br> तदप्यस्त्विति चेन्न, सर्वबुद्धीनां मृषात्वेऽसत्यबुद्ध्य-नुपपत्तेः। <br><br> तस्मादसदेतत्सादृश्या-त्तद्बुद्धिरिति। <br><br> अतः सिद्धः प्राक्कार्योत्पत्तेः कारणसद्भावः। <br><br> कार्यस्य चाभिव्यक्तिलिङ्ग- <br> (कार्यसद्भाव-साधनम्) <br> त्वात्। कार्यस्य च सद्भावः प्रागुत्पत्तेः | इन बुद्धियोंके विषय भिन्न-भिन्न न हों तबतक इनकी सदृशताका भी ग्रहण नहीं हो सकता। यदि ऐसा मानें कि विषयकी सदृशता न होनेपर भी 'यह वही है' ऐसी बुद्धि होती है तो यह भी ठीक नहीं है, क्योंकि ऐसी अवस्थामें सादृश्य-बुद्धिके समान तद् और इदं-बुद्धियाँ भी असद्विषयक [अर्थात् क्षणिक या भ्रान्त] सिद्ध होंगी। यदि कहो कि सभी बुद्धियोंकी असद्वि-षयता (मिथ्यात्व) ही होने दो, तो यह भी ठीक नहीं; क्योंकि तब तो बुद्धि-बुद्धिके भी मिथ्या होनेका प्रसंग उपस्थित होगा। यदि कहो, अच्छा ऐसा ही हो, तो यह भी उचित नहीं; क्योंकि इस प्रकार जब सभी बुद्धियाँ मिथ्या होंगी तो असत्यबुद्धिका होना सम्भव नहीं होगा।^१ अतः सादृश्यसे 'यह वही है' ऐसी प्रत्यभिज्ञा होती है—यह कहना ठीक नहीं है। इसलिये कार्यकी उत्पत्तिसे पूर्व कारणकी सत्ता सिद्ध ही है। <br><br> कार्यकी भी सत्ता है, क्योंकि वह अभिव्यक्तिरूप लिङ्गवाला है। उत्पत्तिसे पूर्व कार्यकी भी सत्ता |
१. क्योंकि यह सब असत् यानी शून्यरूप है—ऐसा ज्ञान तो सत्य बुद्धिसे ही हो सकता है। सत्ताशून्य बुद्धि असत्का भी ग्रहण कैसे करेगी?