भारतकोश
बृहन्नारदीय पुराण (संस्कृत मूल व हिन्दी व्याख्या)

बृहन्नारदीय पुराण (संस्कृत मूल व हिन्दी व्याख्या)

Brihan Naradiya Purana with Sanskrit & Hindi Commentary

महर्षि व्यास द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished1,008 पृष्ठ

पृष्ठ 390, कुल 1008 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 390

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ३७१ विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारेऽथ मुनीश्वर ॥६३॥ क्रियावृत्तौ पंचकृत्वो द्विखिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितयं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम् ॥६४॥ कुटीरश्च समीरश्च शुंडारोऽल्पार्थके मतः । स्त्रैणः पौंस्नस्तुंडिभश्च वृन्दारककृषीवलौ ॥६५॥ मलिनो विकटो गोमी मौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे च निबिडं चेश शाकिनम् ॥६६॥ निबिरीसमेषुकरी वित्तोविद्याचणस्तथा । विद्याचुंचुर्बहुतिथं पर्वतः शृंगिणस्तथा ॥६७॥ स्वामी विषम रूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्कवं वातूलः कुतपस्तथा ॥६८॥ वल्लश्च हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरुत्तश्चैकाकी चर्मण्वती तथा ॥६९॥ ज्योत्स्ना तमिस्रा ष्ठीवश्च कक्षोवच्चमंण्वती । आसंदीवच्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पत्क्यपि ॥७०॥ कंभश्च कंयुः कंक्श्व नारदकेतिः कंतुः कंतकंपौ शंवस्तथैव च । शंतः शंतिः शंयशंतौ शंयोर्हंयुः शुंभयुवत् ॥७१॥ भवति बभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भवेच्चापि ॥७२॥ भूयादभूदभविष्यल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाद्दद्यादघसदात्स्यत् ॥७३॥ जुहोति जुहाव जुहवांचकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौसोदहोष्यदात्येति ॥७४॥ दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीप्याद्वै । अदेवीददेविष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै ॥७५॥ सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादसावीदसोष्यत्तुदति च । तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्वि ॥७६॥ अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रणद्धि ररोध रोद्धा रोत्स्यति वै

मुनीश्वर ! संख्यावाची शब्दों से प्रकार अर्थ में द्वेधा, द्वैधा, द्विधा बनते हैं। क्रिया आवृत्ति के पंचकृत्वः, द्विः, त्रिः और बहुशः उदाहरण हैं। द्वितय त्रितय और द्वयम्, त्रयम् संख्या में होते हैं। कुटीर, समीर और शुण्डार अल्पार्थक हैं। स्त्रैणः, पौंस्नः, तुंडिभः, वृन्दारकः, कृषीवलः, मलिनः, विकटः, गोमी, मौरिकी विधम्, उत्कटम्, अवटीटः, अवनाटः, निविडम्, इक्षुशाकिनम्, निविएीसम्, ऐषूकारिभक्तम्, विद्याचणः, विद्या चुञ्चुः, बहुतिथम्, पर्वतः, शृङ्गिणः, स्वामी, विषमरूप्यम्, उपत्यका, अधित्यका, चिल्लः, चिपिटम्, चिक्कम्, वातूलः, कुलुपः, बलूलः, हिमेलुः, कहिकः, उपडः, ऊर्णायुः, मरुत्तः, एकाकी, चर्मण्वती, ज्योत्स्ना, तमिस्रा, अष्ठीवत्, कक्षोवत्, चमण्वती, आसन्दीवत्, चक्रीवत्, तूष्णीकाम्, जल्पतकि, कंवः, कंभः, कंयुः,, कन्तिः, कन्तुः, कन्त:, कंयः, शंवः, शम्भः, शन्तिः, शन्तुः, शंतः, अह्रंयुः, शुंभंयुः ॥६०-७१॥

अब तिङन्त के रूप कहे जाते हैं, सुनो--भवति, बभूव, भविता, भविष्यति, भवतु, अभवत्, भवेत्, भूयात, अभूत्, अभविष्यत्—भू धातु के नौ लकार में इतने रूप होते हैं। अत्ति, जघास, अत्ता, अत्स्यति, अत्तू, आदत्, अद्यात्, अघसत, आत्स्यत्-ये अद् के रूप हैं। जुहोति, जुहाव, जुहवांचकार, होता, होष्यति, जुहोतु, अजुहोत, जुहुयात, हूयात, अहौसीत्, अहोष्यत्-ये हु धातु के रूप हैं। दीव्यति, दिदेव, देविता, देविष्यति, अदीव्यत, दीव्येत, दीव्यात, अदेवीत्, अदेविष्यत्-ये दिव् धातु के रूप हैं। सुनोति, सुषाव, सोता, सोष्यति, सुनोतु, असुनोत, सुनुयात, सूयात, असावीत, असोष्यत्-ये सु के रूप हैं। तुदति, तुतोद, तोत्ता, तोत्स्यति, तुदतु, अतुदत, तुदेत, तुद्यात्, अतौत्सीत्, अतोत्स्यत्-ये तुद् के नव लकारों के रूप हैं। रणद्धि, ररोध, रोद्धा, रोत्स्यति, रणद्ध, अरुणत्, रुन्ध्यात्, रुच्यात, अरोत्सीत् अरोत्स्यत्--ये रुध धातु के रूप हैं।

बृहन्नारदीय पुराण (संस्कृत मूल व हिन्दी व्याख्या) · पृष्ठ 390, कुल 1008 में से · BharatKosha