बृहन्नारदीय पुराण (संस्कृत मूल व हिन्दी व्याख्या)

त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ३७५ कर्णेभिश्च यशोभाग्य इत्याद्याश्चतुरक्षरम् । देवासोऽथो सर्वदेवतास्तित्त्वावत इत्यपि ॥१७०॥ उभयाविनमाद्याश्च प्रत्ययाद्याश्च स्तृचं तथा । अपस्पृधेथां नो अव्यादापो अस्मान्मुखास्तथा ॥१७१॥ सगर्भ्योऽष्टापदी ऋत्व्योरजिष्ठं त्रिपंचकम् । हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि ॥१७२॥ उर्विया स्वप्रया वारव्श्वाददुह्लवैवधौ । यजश्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वायचास्थभिः ॥१७३॥ गोनांचापरिवृवृत्ताश्चातुरिर्ग्रसितादिका । पश्वेदधद्वभूथापि प्रमिणांतीत्यवीवृधत् ॥१७४॥ मित्रयुश्च दुरस्युर्वा हीत्वा सुधितमित्यपि । दाधर्त्याद्या स्ववद्भिम्श्च ससुवेति च धिष्व च ॥१७५॥ प्रप्राये च हरिवतेक्षणवन्तः सुपथिन्तरः । स्थीतरी निष्षताद्या अग्नर्मुवरथो इति ॥१७६॥ ब्रूह्याद्यादेः परस्याप्यो श्रावयेत्यादिके प्लुतः । दाश्वांश्र्च स्वतवान्पापौरिभिष्वं च नृम्भिष्रुतः ॥१७७॥ अभीषण ऋतावाहं न्यषीदन्नृमणा अपि । चतुर्विधाद्वाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तिः ॥१७८॥ विभाषान्यथाभावत्सर्वं सिद्धयेच्च वैदिकम् । भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनः स्मृताः ॥११८॥ एधाद्या आत्मनेभाषा उदात्ताः षट्त्रिंशसंख्यकाः । अतादयोऽष्टत्रिंशच्च परस्मैपदिनो मुने ॥१२०॥ शोकृपूर्वा द्विचत्वारिंशदुक्ता च ह्यात्मने पदे । उदात्तेतस्तु पंचाशतफवक्काद्याः परिकीर्तिताः ॥१२१॥ वर्चीद्या अनुदात्तेत एकविंशतिरीरिताः । गुपादयो द्विचत्वारिंशदुदात्तेता समीरिताः ॥१२२॥ घिष्यादयोऽनुदात्तेतो दश प्रोक्ता हि शाब्दिकैः । अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः ॥१२३॥ अमादयःसमुद्दिष्टाश्चतुस्त्रिंशद्विशान्विकैः । द्विसप्ततिमितामम्यमुखाश्चोदात्तबंधनाः ॥१२४॥ स्वरितेद्धावधातुस्तु एक एव प्रकीर्तितः । क्षुधादयोऽनुदात्तेतो द्विपंचाशदुदाहृताः ॥१२५॥ घुषिराद्या उदात्तेतोऽष्टाशीतिर्धातवो मताः । द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वविंशतिरतो मताः ॥१२६॥ षितस्त्रयोदश घटादिष्वनुदात्तेत ईरितः । ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपंचाशन्मितास्तथा ॥१२७॥ रञ्जिष्ठम्, उभयाविनम्, प्रतनथा, तृचम्, अपस्पृधेथाम्, नो अव्यात्, आपो अस्मान्, सगर्भ्यः, अष्टापदी, ऋत्व्व्यम्, त्रिपञ्च्चम्, हिरण्ययेन, इतरम्, परमे व्योमन्, उर्विया, स्वप्नया, वारव्श्वात्, आडुह, वैवधो, पश्य, इदधद्, बमूथाः, प्रमिणोति, वधीं, वृत्रम्, यजश्वैनम्, एमसि, स्नात्वी, गत्वाय, अस्थभिः, गोनाम्, अपरिवृवृत्ताः, ततुरिः, जगुरिः, ग्रसि- ताम्, पश्वे, दधत, बमूथ, प्रमिणन्ति, अबीवृधत्, मित्रयुः, दुरस्युः, द्रविणस्युः, हित्वा, हीत्वा, सुधितम्, दाधति, दर्धति, दर्धर्षि, सव्वद्धिः, ससूव, धिस्व, प्रप्रायमग्निः, हरिवतं, अक्षण्वन्तः, सुपथिन्तरः, रथोतरः, निष्षत्तः, अम्बः, भुवरथो, अग्नयेऽनुब्रूहि, ओ ३ श्रा ३ वयं, दाश्वान्, स्वतवाँः पायुरग्ने, त्रिभिष्वं देव सवितः, अभीषुणः, न्यषीदत्, नृमणाः--ये प्रयोग भी वैदिक प्रक्रिया से सिद्ध होते हैं ॥१७-१८३॥ भू वा आदि परस्मैपदी धातु हैं। एध् आदि उदात्त और आत्मनेपदी धातु हैं जो कि संख्या में छत्तीस हैं । मुने ! अत् आदि अड़तीस धातु परस्मैपदी हैं १९-२१॥ शोकृ (लोक) आदि बयालीस धातु आत्मनेपदी है। फक्क आदि पचास धातु उदात्तेत् हैं ॥१२०॥ वर्च आदि इक्कीस धातु अनुदात्तेत् हैं। गुप् आदि बयालीस धातु उदात्तेत् कहे गए हैं ॥१२१॥ वैयाकरणों ने घिणि आदि दश धातुओं को अनुदात्तेत् कहा है। अण् आदि सत्ताइस धातु उदात्तेत् हैं ॥१२३॥ शाब्दिकों ने अम् आदि चौंतीस धातुओं को तथा मव्य आदि बहत्तर को उदात्तेत् कहा है ॥१२४॥ केवल एक धाव् धातु स्वरितेत् है । क्षुध् आदि बावन धातु अनुदात्तेत् हैं ॥१२५॥ घुषिर् आदि अस्सी धातु उदात्तेत् हैं। द्यूत् आदि बाईस धातु अनुदात्तेत् हैं ॥१२६॥ घटादि में तेरह षित् और अनुदात्तेत् हैं। ज्वल् आदि बावन धातु उदात्तेत् हैं ॥१२७॥ राज् धातु स्वरितेत् है। आभ्रू और भ्लाभ्र