बृहन्नारदीय पुराण (संस्कृत मूल व हिन्दी व्याख्या)
Brihan Naradiya Purana with Sanskrit & Hindi Commentary
महर्षि व्यास द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 869, कुल 1008 में से
संदर्भ में पढ़ें८५० नारदीयपुराणम् ईशानाख्यं तत्पुरुषमघोरं तदनंतरम् । वामदेवाव्हयं सद्योजातबीजं क्रमाद्विदुः ॥५३॥ उकाराद्यैः पञ्चह्रस्वैर्विलोमात्संप्रयुतं च यत् । तत्तदंगुलिभिर्भ्यस्तत्तद्बीजादिकान्न्यसेत् ॥५४॥ शिरोवदनहृद्गुह्यपाददेशे यथाक्रमात् । ऊर्ध्वप्राग्दक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु मुखेषु च ॥५५॥ ततः प्रविन्सेद्विद्वानष्टाविंशत्कलास्तनौ । ईशानाद्या ऋचः सम्यगंगुलीषु यथाक्रमात् ॥५६॥ अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं न्यसेद्देशिकसत्तमः । मूर्द्धास्यहृदघांभोजगुह्यपादे तु ताः पुनः ॥५७॥ वक्त्रे मूर्धादिषु न्यस्य भूयोऽङ्गानि प्रकल्पयेत् । तारपंचकमुच्चार्य सर्वज्ञाय हृदीरितम् ॥५८॥ अमृते तेजो मालिनि तृप्तायेति पदं पुनः । तदंते ब्रह्मशिरसे शिरोगं ज्वलितं ततः ॥५९॥ शिखि शिखाय परतोऽनादिबोधाय तच्छिखा । वज्रिणे वज्रहस्ताय स्वतंत्राय तनुच्छदम् ॥६०॥ सौं खौं हौंमिति संभाष्य परतो तों गुह्यशक्तये । नेत्रमुक्तं शलीपशुं हुं फडंते नेत्रं शक्तये ॥६१॥ अस्त्रमुक्तं षडंगानि कुर्यादेवं समाहितः । पूर्वदक्षिणपश्चात्प्राक्सौम्यमध्येषु पंचसु ॥६२॥ वक्त्रेषु पंच विन्यस्येदोशानस्य कलाः क्रमात् । ईशानः सर्वविद्यानां शशिनी प्रथमा कला ॥६३॥ ईश्वरः सर्वभूतानां मंगला तदनंतरम् । ब्रह्माधिपतिःशब्दांते ब्रह्मणोऽधिपतिः पुनः ॥६४॥ ब्रह्मोष्टदा तृतीयास्याच्छिवो मे अस्तु तत्परा । मरीचिः कथिता विप्र चतुर्थी च सदाशिवे ॥६५॥ अंशुमालिन्यथ परा प्रणवाद्या नमोन्विताः । पूर्वपश्चिमयाम्योदग्वक्त्रेषु तदनंतरम् ॥६६॥ चतस्रो विन्यसेन्मंत्री पुरुषस्य कलाः क्रमात् । आद्या तत्पुरुषायेति विद्महे शांतिरीरिता ॥६७॥ महादेवाय शब्दांते धीमहि स्यात्ततः परम् । विद्या द्वितीया कथिता तन्नो रुद्रः पदं ततः ॥६८॥ प्रतिष्ठा कथिता पश्चात्तुतीया स्यात्प्रचोदयात् । निवृत्तिस्तत्परा सर्वा प्रणवाद्या नमोन्विता ॥६९॥ हृदि चांसद्वये नाभिमुक्षौ पृष्ठेऽथ वक्षसि । अथोरसि कला न्यस्येदष्टौ मंत्री यथाविधि ॥७०॥ अघोरेभ्यस्तथा पूर्वमीरिता प्रथमा कला । अथ घोरेभ्य इत्यंते मोहास्यात्तदनंतरम् ॥७१॥ अघोरांते क्षमा पश्चात्तुतीया परिकीर्तिता । घोरतरेभ्यो निद्रा स्यात्सर्वेभ्यः सर्वतत्परा ॥७२॥ ह्रस्वमात्राओं से युक्त देव का न्यास करे । पुनः तत्तत् अंगुलियों से तत्तत् बीज आदिकों का न्यास कर शिर, वदन, हृदय, गुह्य, चरण, ऊपर पूर्व, दक्षिण, उत्तर और पश्चिम दिशाओं में न्यास करे । तदनंतर विद्वान् व्यक्ति शरीर में अड़तीस कलाओं का और अंगुलियो में ईशान आदि ऋचाओं का क्रमशः न्यास करे । अंगूष्ठा से लेकर कनिष्ठा तक न्यास कर मस्तक, मुख, हृदय, गुह्य, तथा चरणों में न्यास करे । पुनः मुख, शिर आदि में न्यास करके अंगों की रचना करे ॥५२-५७½॥ तदनन्तर तारपंचक का उच्चारण कर “सर्वज्ञाय . . . . . . . . . .” होम्-इसका पाठ करे । फिर “तों ˙ ˙ शक्तयें”-इसको पढ़कर षडंग न्यास करे । पश्चात् पूर्व, दक्षिण, पश्चिम उत्तर और मध्य में न्यास करके ईशान की पाँच कलाओं का क्रमशः न्यास करे । अखिल विद्याओं के अधिष्ठाता ईशान, प्रथमा कला शशिनी, समस्त भूतों के ईश्वर मंगला, ब्रह्माधिपति, ब्रह्मणोधिपति, ब्रह्मोष्टदा, शिव, मरीचि, सदाशिव तथा अंशुमालिनी का न्यास कर पूर्व, पश्चिम, उत्तर एवम् दक्षिण दिशा में पुरुष की चार कलाओं का क्रमशः न्यास करे । ॥५८-६६½॥ “आद्या ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ नमः” इस मन्त्र को पढ़कर हृदय, स्कंध, नाभि, उदर, पृष्ठ, वक्ष तथा उर में विधि-पूर्वक आठ कलाओं का न्यास करे । अघोरों के लिये पहली कलाघोरों के लिये मोहा, अघोरों के अन्त में क्षमा, घोरतरों के लिये निद्रा, शर्वेवों के लिये व्याधि, छठी कला मृत्यु, रुद्ररूपों के लिये सातवीं कला क्षुधा ओर आठवीं कला तृषा कही गई है ।