बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. LV. Sl. 13.16.] पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः 487 अभ्यासजातास्तरवः संस्पृशन्तः परस्परम् । मिश्रैर्मूलैश्च न फलं सम्यग्यच्छन्ति पीडिताः ॥१३॥ Slokas 13.—Trees growing contiguously and touch- ing one another with their roots interlocked are tortured and do not yield fruits in sufficient quantity. शीतवातातपै रोगो जायते पाण्डुपत्रता । अवृद्धिश्च प्रवालानां शाखाशोषो रसस्रुतिः ॥१४॥ Sloka 14.—Trees get disease from cold blasts and hot Sun : their leaves become pale-white, sprouts become scanty and sickly, their branches become dry and their milk oozes out. चिकित्सितमथैतेषां शस्त्रेणादौ विशोधनम् । विडङ्गघृतपङ्काक्तान् सेचयेत् क्षीरवारिणा ॥१५॥ Slokas 15.—Thereupon, the trees should be treated. At the outset, the trees should be cleared of ulcers and the like with a knife. Then a paste made of Vidanga, ghee and silt must be applied to those parts and they should be sprinkled with water and milk. तथा च काश्यपः शाखाविटपपत्रैश्च छायया विहिताश्च ये । येऽपि पर्णफलैर्हीना रूक्षाः पत्रैश्च पाण्डुरैः ॥ शीतोष्णवर्षवाताद्यैर्मूलैर्व्या मिश्रितैरपि । शाखिनां तु भवेद्रोगो द्विपानां लेखनेन च ॥ चिकित्सितेषु कर्तव्या ये च भूयः पुनर्नवाः । शोधयेत्प्रथमं शस्त्रैः प्रलेपं दापयेत्ततः ॥ कर्दमेन विडङ्गैश्च घृतमिश्रैश्च लेपयेत् । क्षीरतोयेन सेकः स्याद्रोहणं सर्वशाखिनाम् ॥ फलनाशे कुलत्थैश्च माषैर्मुद्गैस्तिलैर्यवैः । शृतशीतपयःसेकः फलपुष्पसमृद्धये ॥१६॥