बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. XLVI. Sl. 50-53] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः 357 : Sloka 49.—If wells show flames, smoke, ebullition, crying sound, shouting, singing and talking, they are said to tend to the mortality of the population. सलिलोत्पत्तिरखाते गन्धरसविपर्यये च तोयानाम् । सलिलाशयविकृतौ वा महद्भयं तत्र शान्तिमिमाम् ॥५०॥ Sloka 50.—When water springs up from the earth without any digging, when the taste and smell of it undergo a change, or, when there is some unnatural occurrence in tanks, etc , great danger is to be appre- hended. The following is the remedial measure to be adopted in that case. सलिलविकारे कुर्यात् पूजां वरुणस्य वारुणैर्मन्त्रैः । तैरेव च जपहोमं शममेवं पापमुपयाति ॥५१॥ Sloka 51.—During a watery portent, Varuna should be worshipped with hymns addressed to him and with the same hymns meditation (Japa) and offerings to the Fire should be made. By so doing, the sin can be warded off. (7) Portents connected with Births. प्रसवविकारे स्त्रीणां द्वित्रिचतुःप्रभृतिसम्प्रसूतौ वा । हीनातिरिक्तकाले च देशकुलसङ्क्षयो भवति ॥५२॥ Sloka 52.—When women give birth to monstro- cities, or two, three, four or more children at a time, long before or after the usual period, ruin befalls the country and the family. वडवोष्ट्रमाहिषगोहस्तिनीषु यमलोद्भवे मरणमेषाम् । षण्मासात् सूतिफलं शान्तौ श्लोकौ च गर्गोक्तौ ॥५३॥ Sloka 53.—If mares, camels, she-buffaloes, cows and cow-elephants bring forth twins, it augurs the death of hese mothers. The effect of such births will come to be

358 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. Sl. 54-57. तथा च गर्गः । अकाले प्रसवे चैव कालातीतेऽथवा पुनः । असंख्यजनने चैव युग्मस्य प्रसवे तथा ॥ अमानुषाणि काण्डानि सञ्जातव्यञ्जनानि वा । अनङ्गा ह्यधिकाङ्गा वा हीनाङ्गाः सम्भवन्ति वा ॥ विमुखाः पक्षिसदृशास्तथार्धपुरुषाश्च वा । विनाशं तस्य देशस्य कुलस्य च विनिर्दिशेत् ॥ अप्राप्तवयसे गर्भे द्वौ चतुष्पात्त्रयोऽपि वा । अत्युच्चा विनताश्चापि प्रजायन्तेऽनयो भवेत् ॥ वडवा हस्तिनी गौर्वा यदि युग्मं प्रसूयते । विजन्यं विकृतं वापि षड्भिर्मासैर्नृपक्षयः ॥ नार्यः परस्य विषये त्यक्तव्यास्ता हितार्थिना । तर्पयेच्च द्विजान् कामैः शान्तिः चैवात्र कारयेत् ॥५४॥ चतुष्पदाः स्वयूथेभ्यस्त्यक्तव्याः परभूमिषु । नगरं स्वामिनं यूथमन्यथा तु विनाशयेत् ॥५५॥ परयोनावभिगमनं भवति तिरश्चामसाधु धेनूनाम् । उक्षाणो वान्योन्यं पिबन्ति श्वा वा सुरभिपुत्रम् ॥५६॥ मासत्रयेण विन्द्यात्तस्मिन्निःसंशयं परागमनम् । तत्प्रतिघातार्थंतौ श्लोकौ गर्गेण निर्दिष्टौ ॥५७॥

Adh. XLVI. Sl. 58-60.] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः 359 Slokas 56-57.—If quadrupeds mate with animals of a different kind, or cows with cows, oxen with oxen,, or a dog sucks a calf, it is inauspicious and forebodes foreign invasion undoubtedly in three months. The following two verses have been taught by Garga for counteracting the evil effects of such portents. तथा च गर्गः। वियोनिषु यदा यान्ति मिश्रीभावः प्रजायते। खरोष्ट्रहयमातङ्गा मनुष्या वा न साधु तत्॥ अकालमत्ता दृश्यन्ते काले च विमदा यदि। मातङ्गोष्ट्रहयश्वानः पक्षिणो वा न साधुतत्॥ धेनुं धेनुः पिबेद्यत्रानडुद्वानं ह्यनडुत्तथा। श्वा वा पिबेद्धेनुमथ धेनुः श्वानमथापि वा। प्राप्तेषु त्रिषु मासेषु परचक्रागमं वदेत्॥ त्यागो विवासनं दानं तत्तस्याशु शुभं भवेत्। तर्पयेद्ब्राह्मणांश्चात्र जपहोमांश्च कारयेत् ॥५८॥ स्थालीपाकेन धातारं पशुना च पुरोहितः। प्राजापत्येन मन्त्रेण यजेद्बहुषदक्षिणम् ॥५९॥ Sloka 58-59.—Abandonment, expulsion or making a gift of such quadrupeds will immediately remedy the portent. The owner should in such a contingency also worship Brahmins and cause recitation and sacrifice to be gone through. The priest should make offerings of cooked and sanctified rice and of a goat chanting hymns addressed to the Creator, and feed Brahmins sumptu- ously with generous gifts. (9) Portents connected with the Wind. यानं वाहवियुक्तं यदि गच्छेन्न व्रजेच्च वाहयुतम्। राष्ट्रभये भवति तदा चक्राणां सादभङ्गे च ॥६०॥

360 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. S1. 61-64. Sloka 60.—When a carriage moves without horses, or does not move when dragged by them, or when the wheels stick in the mud or give way, there is imminent danger to the realm. गीतरवत्तूर्यशब्दा नभसि यदा वा चरास्थिरान्यत्वम् । मृत्युस्तदा गदा वा विस्वरतूर्ये पराभिभवः ॥६१॥ Sloka 61.—When sounds of singing and musical instruments are heard in the sky ; or moving objects (such as carts) become stationary, and stationary objects (like trees) move, it forebodes disease or death. When musical instruments produce unnatural sounds, there will be defeat at the hands of an enemy. अनभिहततूर्यनादः शब्दो वा ताडितेषु यदि न स्यात् । व्युत्पत्तौ वा तेषां परागमो नृपतिमरणं वा ॥६२॥ Sloka 62.—When musical instruments produce sounds without being struck, or produce no sounds even being struck or produce multifarious notes, there will be invasion by a foe or the King's death. गोलाङ्गल्योः सङ्गे दर्वीशूर्पाद्युपस्करविकारे । क्रोष्टुकनादे च तथा शस्त्रभयं मुनिवचश्चेदम् ॥६३॥ Sloka 63.—When ox and plough get entangled, when ladles, winnowing baskets, etc., and cooking uten- sils show portentous changes, or when they (above uten- sils) produce a sound similar to the howling of jackals (or when jackals howl ?), there will be danger from weapons. The following is the instruction of Sage Garga for remedying the portent. वायव्येष्वेक्षु नृपतिर्वायुं शक्तुभिरर्चयेत् । आवायोरिति पञ्चर्चो जप्तव्याः प्रयतैर्द्विजैः ॥६४॥

'Adh. XLVI. Sl. 65-68.] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः 361 ब्राह्मणान् परमान्नेन दक्षिणाभिश्च तर्पयेत् । बहुप्रदक्षिणा होमाः कर्तव्याश्च प्रयत्नतः ॥६५॥ Slokas 64-65.—During these aerial portents, the King ought to worship the Wind-God with flour of bar- ley; and the Brahmins, being devout and pure, should recite repeatedly the five hymns beginning with “ आवयोः ” The King should worship Brahmins with Payasa and Dakshina. Similarly, offerings should be made unto the Fire with devotion and efforts, along with Brahmin-feed- ing and Dakshinas on a large scale. (10) Portents connected with Animals and Birds. पुरपक्षिणो वनचरा वन्या वा निर्भया विशन्ति पुरम् । नक्तं वा दिवसचराः क्षपाचरा वा चरन्त्यहनि ॥६६॥ सन्ध्याद्वयेऽपि मण्डलमावभ्रन्तो मृगा विहङ्गा वा । दीप्तायां दिश्यथवा क्रोशन्तः संहता भयदाः ॥६७॥ Slokas 66-67.—Village birds roaming in the forest, jungle birds getting freely into the town or village; day- birds (crows) flying at night; night-birds (owls, etc.) flying at day time; and birds or beasts forming circles at dawn and twilight, or howling in groups facing the Sun, presage danger. श्येनाः प्ररुदन्त इव द्वारे क्रोशन्ति जम्बुका दीप्ताः । प्रविशेन्नरेन्द्रभवने कपोतकः कौशिको यदि वा ॥६८॥ Sloka 68.—When eagles appear to be weeping, jackals facing the Sun howl hideously at the gates of the city, or when a pigeon or owl enters the King's palace, danger has to be apprehended. श्वानः प्ररुदन्तः is another reading.

362 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. Sl. 69-73. तथा च गर्गः । श्येनगृध्रबलाकाश्च वामना मुण्डचारिणः । शब्दायन्त इवात्यर्थं प्ररीसाः सङ्घशो यदि ॥ रुदन्ति विविधं यत्र तदेवाशु विनश्यति । यद्यभीक्ष्णं कपोता वा प्रविशन्ति वसन्ति वा ॥ राजवेश्मन्युलूका वा तच्छून्यमचिराद्भवेत् । कुक्कुटरुतं प्रदोषे हेमन्तादौ च कोकिलालापाः । प्रतिलोममण्डलचराः श्येनाद्याश्चाम्बरे भयदाः ॥६९॥ गृहचैत्यतोरणेषु द्वारेषु च पक्षिसङ्गसम्पातः । मधुवल्मीकाम्भोरुहसमुद्भवश्चापि नाशाय ॥७०॥ Slokas 69-70.—Cocks crowing in the evening, Cuckoos warbling in the beginning of the dewy season (Hemanta), and vultures and the like flying in a circle from right to left in the sky, denote danger. If groups of birds sit on houses, sacred trees, arches and gates, or if honey, anthill and lotus are produced in houses, etc., ruin will overtake the place. श्वभिरस्थिशवावयवप्रवेशनं मन्दिरेषु मरकाय । पशुशस्त्रव्याहारे नृपमृत्युर्मुनिबचश्चेदम् ॥७१॥ Sloka 71.—When dogs bring bones or parts of dead bodies into houses, epidemics will be the result ; and when quadrupeds and weapons talk like human beings, there will be the King's death. The following is the Sage's advice for assuaging the evil effects of such portents. मृगपक्षिविकारेषु कुर्याद्धोमान् सदक्षिणान् । देवाः कपोत इति च जप्तव्याः पञ्चभिर्द्विजैः ॥७२॥ सुदेवा इति चैकेन देया गावः सदक्षिणाः । जपेच्छाकुनसूक्तं वा मनो वेदशिरांसि च ॥७३॥

Adh. XLVI. Sl. 74-77.] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः 363 Slokas 72-73.—During the portents of beasts and birds, sacrifices should be performed along with Dak- shina. Five Brahmins should repeat the hymn begin- ning with the words देवाः कपोतः and one the hymn "Sude- vah, etc." (vide Valakhilya 6 4). Or, they may recite the Sakuna hymn, the prayer मनो,etc. or the Atharva Siras. The priests should be given cows and Dakshina. (11) Portents connected with Indra's Banner, Door-bolt, etc. शक्रध्वजेन्द्रकीलस्तम्भद्वारप्रपातभङ्गेषु । तद्गतकपाटतोरणकेतूनां नरपतेर्मरणम् ॥७४॥ Sloka 74.—The falling down or breaking of Indra's standard, door-bolt, pillar, door, door-leaves, arch or flag indicates King's death. सन्ध्याद्वयस्य दीप्तिर्धूमोत्पत्तिश्च काननेऽनग्नौ । छिद्राभावे भूमेर्दारणं कम्पश्च भयकारी ॥७५॥ Sloka 75.—Brilliance at dawn and Sunset, the rise of smoke in the forest without fire, the splitting of the earth without breach and its tremor cause danger. पाखण्डानां नास्तिकानां च भक्तः साध्वाचारप्रोज्झितः क्रोधशीलः। ईर्ष्युः क्रूरो विग्रहासक्तचेता यस्मिन् राजा तस्य देशस्य नाशः ॥७६॥ Sloka 76.—The country whose ruler is a friend of heretics and atheists, who has abandoned the right con- duct, is hot-tempered, malicious, cruel and intent on war will go to ruin. प्रहर हर छिन्धि भिन्द्धीत्यायुधकाष्ठाश्मपाणयो बालाः । निगदन्तः प्रहरन्ते तत्रापि भयं भवत्याशु ॥७७॥ Sloka 77.—The place where boys strike one another holding weapons, sticks and stones in their hands

364 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. Sl. 78-81. and crying " Strike !, undo !, cut !, pierce !" will have immediate danger. तथा च पराशरः । यदि धनुरसिकाष्ठलोष्टहस्ताः पुरशिशवो रणवत्समाचरन्ति । प्रहरहरजहीत्युदाहरन्ते भयमचिरात्सुमहं निवेदयन्ति ॥ अङ्गारगैरिकाद्यैर्विकृतप्रेताभिलेखनं यस्मिन् । नायकचित्रितमथवा क्षये क्षयं याति नचिरेण ॥७८॥ Sloka 78.—A house where figures of monsters or ghosts are drawn with charcoal, red-chalk, etc., or a picture of the house-owner is drawn with charcoal, etc., will ere long be destroyed. लूतापटाङ्गशबलं न सन्ध्ययोः पूजितं कलहयुक्तम् । नित्योच्छिष्टस्त्रीकं च यद्गृहं तत्क्षयं याति ॥७९॥ Sloka 79.—That house, which is full of cobwebs, where there is no worship of Gods at dawn and Sunset, where there is constant quarrel and where there are unclean women every day, will meet with destruction. दृष्टेषु यातुधानेषु निर्दिशेन्मरकमाशु सम्प्राप्तम् । प्रतिघातायैतेषां गर्गः शान्तिं चकारैमाम् ॥८०॥ Sloka 80.—When goblins are seen, pestilence is said to be imminent. For averting these portents, Sage Garga has laid down the following expiation. महाशान्त्योऽथ बलयो भोज्यानि सुमहन्ति च । कारयेत महेन्द्रं च माहेन्द्रीं च समर्च्चयेत् ॥८१॥ Sloka 81.—The King should cause great expiations, oblations and large quantities of eatables to be made. There Indra with his consort should be worshipped.

Adh. XLVI. Sl. 82-86.] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः 364 (12) Phenomena which are not Portents. नरपतिदेशविनाशे केतोरुदयेऽथवा ग्रहेऽर्केन्द्वोः । उत्पातानां प्रभवः स्वर्तुभवश्चाप्यदोषाय ॥८२॥ Sloka 82.—The appearance of portents at the time of the death of a king, devastation of the country by a hostile army, the rising of Ketu or of a solar or a lunar eclipse, and also the appearance of the following ones peculiar to the respective seasons, are not inauspicious. ये च न दोषान् जनयन्त्युत्पातास्तानृतुस्वभावकृतान् । ऋषिपुत्रकृतैः श्लोकैर्विद्यादेतैः समासोक्तैः ॥८३॥ Sloka 83.—One can understand the portents which are occasioned by the peculiar nature of the seasons, and so do not lead to evil effects, from the verses composed by Sage Rishiputra and summarized here-under. वज्राशनिमहीकम्पसन्ध्यानिर्घातनिःस्वनाः । परिवेषरजोधूमरक्तार्कास्तमयोदयाः ॥८४॥ द्रुमेभ्योऽन्नरसस्नेहबहुपुष्पफलोद्गमाः । गोपक्षमदवृद्धिश्च शिवाय मधुमाधवे ॥८५॥ Slokas 84-85.—The following portents seen in the months of Chaitra and Vaisakha (i. e., the spring season) are conducive of good results: Thunderbolt, lightning, earth-tremor, bright glare at twilight, sounds of loud thunder, haloes, dust, smoke (in forests), the Sun being crimson at rising and setting, the appearance of food, sweet juices, oil and abundant flowers and fruits on trees and increased lasciviousness on the part of bulls and birds. तारोल्कापातकलुषं कपिलार्केन्दुमण्डलम् । अनग्निज्वलनस्फोटधूमरेण्वनिलाहतम् ॥८६॥

366 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. Sl. 87-91. रक्तपद्मारुणा सन्ध्या नभः क्षुब्धार्णवोपमम् । सरितां चाम्बुसंशोषं दृष्ट्वा ग्रीष्मे शुभं वदेत् ॥८७॥ Slokas 86-87.—The following portents seen in Summer, i. e., in Jyeshta and Ashadha, are said to be auspicious : the sky tarnished with shooting stars and falling meteors ; the orbs of the Sun and the Moon being tawny ; blaze and explosion without fire, smoke and dust filling the sky ; the twilight red like the red lotus ; the sky resembling the ocean with surging billows ; and the drying up of the waters of the rivers. शक्रायुधपरीवेष विद्युच्छुष्कविरोहणम् । कम्पोद्वर्तनवैकल्यं रसनं दरणं क्षितेः ॥८८॥ सरोनद्युदपानानां वृद्धयूर्ध्वतरणप्लवाः । सरणं चाद्रिगेहानां वर्षासु न भयावहम् ॥८९॥ Slokas 88-89.—The following portents are not harm- ful in the rainy season :— Rainbow, haloes, lightning, the sprouting up of withered trees, trembling, upheaval and unnatural appearance, rumbling and splitting of the earth ; rising, overflowing and inundations of lakes, rivers and wells ; and breaking of mountains and houses. दिव्यस्त्रीभूतगन्धर्वविमानाद्भुतदर्शनम् । ग्रहनक्षत्रताराणां दर्शनं च दिवाऽम्बरे ॥९०॥ गीतवादित्रनिर्घोषा वनपर्वतसानुषु । सस्यवृद्धिरपां हानिरपापाः शरदि स्मृताः ।९१॥ Slokas 90-91.—In autumn, the following portents augur well:—The sight of celestial nymphs, spirits, Gandharvas, aerial chariots, marvellous things and pla- nets, asterisms and stars by day in the sky ; sounds of

Adh. XLVI. Sl. 92-96.] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः 367 singing and musical insruments in the forests and on mountain slopes; increase of crops and decrease of water. शीतानिलतुषारत्वं नर्दनं मृगपक्षिणाम् । रक्षोयक्षादिसत्त्वानां दर्शनं वागमानुषी ॥९२॥ दिशो धूमान्धकाराश्च सनभोवनपर्वताः । उच्चैः सूर्योदयास्तौ च हेमन्ते शोभनाः स्मृताः ॥९३॥ Slokas 92-93.—In the dewy season, the following prove beneficial: cold blast, frost, cries of birds and beasts; sight of demons, Yakshas and such invisible beings; aerial voice, the quarters with the sky, forests and moun- tains darkened with smoke and the high rising and set- ting of the Sun. हिमपातानिलोत्पाता विरूपाद्भुतदर्शनम् । कृष्णाञ्जनाभमाकाशं तारोल्कापातपिञ्जरम् ॥९४॥ चित्रगर्भोद्भवाः स्त्रीषु गोऽजाश्वमृगपक्षिषु । पत्राङ्कुरलतानां च विकाराः शिशिरे शुभाः ॥९५॥ Slokas 94.95.—The following phenomena in winter are productive of good effects: snowfall, unnatural winds, the sight of deformed and wonderful beings (divine ones); the sky resembling dark collyrium, and variegated with the fall of stars and meteors; wonder- ful births from women, cows, goats, horses, beasts and birds; and unnatural changes in leaves, sprouts and creepers. ऋतुस्वभावजा ह्येते दृष्टाः स्वर्तौ शुभप्रदाः । ऋतोरन्यत्र चोत्पाता दृष्टास्ते चातिदारुणाः ॥९६॥

358 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. Sl. 97-99. Sloka 96.— The aforesaid phenomena arising from the special features of the seasons produce good effects, if seen in their respective seasons. On the other hand, if they are observed in other seasons, the portents prove very dreadful. उन्मत्तानां च या गाथाः शिशूनां यच्च भाषितम् । स्त्रियो यच्च प्रभाषन्ते तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥९७॥ Sloka 97.—The utterances of madcaps while sing- ing, talks of children and the words of women do not fail of producing their effects. पूर्वं चरति देवेषु पश्चाच्चरति मानुषान् । नाचोदिता वाग्वदति सत्या ह्येषा सरस्वती ॥९८॥ Sloka 98.—This Goddess of Speech is always truth- ful; and does not speak, unless induced; for, first she travels among the Gods and then (being induced by them) goes to the mortals. उत्पातान् गणितविवर्जितोऽपि बुद्ध्वा विख्यातो भवति नरेन्द्रवल्लभश्च एतत्तन्मुनिवचनं रहस्यमुक्तं यज्ज्ञात्वा भवति नरस्त्रिकालदर्शी ॥९९॥ Sloka 99.— Though a person does not know how to calculate the positions of the planets, he becomes a favou- rite of kings and renowned, by observing carefully the portents. Thus, the secret teachings in the words of the sages have been given and by knowing this a man can look into the past, present and future. Thus ends the 46th Adhyaya on 'Portentous Phenomena'.

Adh. XLVII. Sl. 1-4.] सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः 369. मयूरचित्रकम् ॥४७॥ Motley Miscellany. दिव्यान्तरिक्षाश्रयमुक्तमादौ मया फलं शस्तमशोभनं च । प्रायेण चारेषु समागमेषु युद्धेषु मार्गादिषु विस्तरेण ॥१॥ भूयो वराहमिहिरस्य न युक्तमेत- त्कर्तुं समासकृतसाविति तस्य दोषः । तज्ज्ञैर्न वाच्यमिदमुक्तफलानुगीति यद्वर्हिचित्रकमिति प्रथितं वराङ्गम् ॥२॥ स्वरूपमेव तस्य तत्प्रकीर्त्तितानुकीर्त्तनम् । ब्रवीम्यहं न चेदिदं तथाऽपि मेऽत्र वाच्यता ॥३॥ Slokas 1-3.—In the beginning of this work I have treated, in great detail, of the good and bad effects of the celestial and atmospheric phenomena mostly in connec- tion with the planets’ courses, conjunctions, wars, paths and the like. “It does not behove Varahamihira, being noted for brevity, to repeat the same subject,” so some will find fault with him. But those in the know of this science should not say that this chapter is a repeti- tion of the effects already dealt with, because this chapter, entitled ‘Barhi Chitraka’—Peacock’s colours— is a well-known chief section of this Samhita (collection) [or “since this is an important section of the Samhita, men of science should not repeat the subject] and it is but the nature of this section to reiterate what has been once recounted. [If I leave out this chapter, still people will blame me. उत्तरवीथिगता द्युतिमन्तः क्षेमसुभिक्षशिवाय समस्ताः । दक्षिणमार्गगता द्युतिहीनाः क्षुद्भयतस्करमृत्युकरास्ते ॥४॥ Sloka 4.—All the (non-luminous) planets, radiant and moving in the northern paths (नाग-Naga, गज-Gaja

बृहत्संहितायाम् ऐरावत मृग- अज- दहन- तथा च गर्गः । वर्णवन्तः स्वमार्गस्था नागवीथीविचारिणः । यदि ताराग्रहाः सन्ति सर्वलोकहितावहाः ॥ वैश्वानरपथप्राप्ता एकनक्षत्रचारिणः । पञ्च ताराग्रहांस्तस्थुर्विन्द्याल्लोकस्य सङ्क्षयम् ॥ कोष्ठागारगते भृगुपुत्रे पुष्यस्थे च गिराम्प्रभविष्णौ । निर्वैराः क्षितिपाः सुखभाजः संहृष्टाश्च जना गतरोगः ॥५॥ तथा च गर्गः । कोष्ठागारगते शुक्रे पुष्यस्थे च बृहस्पतौ । विन्द्यात्तदासुखं लोके शान्तशस्त्रमनामयम् ॥ पीडयन्ति यदि कृत्तिकां मघां रोहिणीं श्रवणमैन्द्रमेव वा । प्रोञ्झ्य सूर्यमपरे ग्रहास्तदा पश्चिमा दिगनयेन पीड्यते ॥६॥ तथा च गर्गेणोच्यते । वैष्णवं पित्र्यमाग्नेयं ज्येष्ठामपि च रोहिणीम् । पीडयन्ति यदैतानि राहुवच्छानुचारिणः ॥ दुर्भिक्षं जायते लोके सस्यमत्र न रोहति । शुष्यन्ति सरितः सर्वाः पर्जन्यश्च न वर्षति ॥

Adh. XLVII. Sl. 7-10.] सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः 371 प्राच्यां चेदुध्वजवदवस्थिता दिनान्ते प्राच्यानां भवति हि विग्रहो नृपाणाम् । मध्ये चेद्ध्वजवति हि मध्यदेशपीडा रूक्षैस्तैर्न तु रुचिमन्मयूखवद्भिः ॥७॥ Sloka 7.—Should the above planets be stationed in the form of a banner in the East in the evening, there would be war among the eastern kings ; should it be in the middle of the sky, trouble would befall the Central country, provided the planets are rough and pale ; and not when endowed with bright rays. दक्षिणां ककुभमाश्रितैस्तु तैर्दक्षिणापथपयोमुचां क्षयः । हीनरूक्षतनुभिश्च विग्रहः स्थूलदेहकिरणान्वितैः शुभम् ॥८॥ Sloka 8.—If they resort to the South, the clouds in that direction will be destroyed ; and if they have smaller and rough orbs, war will rage. Good results will follow when they are large and full of bright rays. उत्तरमार्गे स्पष्टमयूखाः शान्तिकरास्ते तन्नृपतीनाम् । ह्रस्वशरीरा भस्मसवर्णा दोषकराः स्युर्देशनृपाणाम् ॥९॥ Sloka 9.—They bestow peace on the kings of the Northern countries, if they move along the Northern paths with bright rays. If tiny in body and ashy in colour, they bring harm to the kings of the same region. तथा च गर्गः । उत्तरोत्तरमार्गस्था रश्मिमालाधरा ग्रहाः । विष्पन्दन्त इवात्यर्थं जयमाहुरुपस्थितम् ॥ नक्षत्राणां तारकाः सग्रहाणां धूमज्वालाविस्फुलिङ्गान्विताश्चेत् । आलोकं वा निर्निमित्तं न यान्ति याति ध्वंसं सर्वलोकः सभूपः ॥ Sloka 10.—If the stars of the asterisms with planets posited in them are covered with smoke, flames and

372 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVII. Sl. 11-13. sparks, or remain invisible for no reason, all the subjects along with their King will be annihilated. दिवि भाति यदा तुहिनांशुयुगं द्विजवृद्धिरतीव तदाशु शुभा । तदनन्तरवर्णरणोऽर्कयुगे जगतः प्रलयस्त्रिचतुष्प्रभृति ॥११॥ Sloka 11.—If there shine two Moons in the sky, Brahmins will soon get great prosperity ; if there be two Suns, wars among Kshatriyas will break out; and if there be three or more Suns, the world will come to an end. तथा च गर्गः । द्विचन्द्रं गगनं दृष्ट्वा विन्द्याद्ब्राह्मणसुस्थितम् । द्वौ वा सूर्यौ यदा स्यातां तदा क्षत्रं विरुध्यति ॥ दृष्ट्वा त्रिचतुरः सूर्यानुदितान् सर्वतोदिशम् । शस्त्रेण जनमारेण तद्युगान्तरदर्शनम् ॥ मुनीनभिजितं ध्रुवं मघवतश्च भं संस्पृशन् शिखी घनविनाशकृत् कुशलकर्महा शोकद्ः । भुजङ्गमथ संस्पृशेद्भवति वृष्टिनाशो ध्रुवं क्षयं व्रजति विद्रुतो जनपदश्च बालाकुलः ॥१२॥ Sloka 12.—If a Ketu (comet) touches the seven sages, Abhijit, the Pole Star and Jyeshta, the clouds and work leading to the happiness of mankind will be des- troyed and sorrow caused ; if it touches Aslesha, there will certainly be drought, and the people running for succour and troubled by their children will die. प्राग्द्वारेषु चरन् रविपुत्रो नक्षत्रेषु करोति च वक्रम् । दुर्भिक्षं कुरुते महदुग्रं मित्राणां च विरोधमवृष्टिम् ॥१३॥ Sloka 13.—When Saturn passes ‘through the aste- rism, called ‘ Front or eastern gates’ (viz., the seven

Adh. XLVII. Sl. 14-16.] सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः 373 asterisms from Krittika) and is retrograde, there will be a dreadful and long-standing famine, hatred among friends and drought. तथा च गर्गः । विलम्बितगतिः सौरः प्राग्द्वारेषु यदा भवेत् । महाभयानि चत्वारि विजानीयात्समन्ततः ॥ अनावृष्टिभयं घोरं दुर्भिक्षं मित्रविग्रहम् । रोहिणीशकटमर्कनन्दनो यदि भिनत्ति रुधिरोऽथवा शिखी । किं वदामि यदनिष्टसागरे जगदशेषमुपयाति सङ्क्षयम् ॥१४॥ Sloka 14.—If Saturn, Mars or Ketu cuts the cart of Rohini, what shall I say except that the whole world will perish, being plunged in the ocean of misery. तथा च गर्गः । रोहिणीशकटं भौमो भिनत्त्यर्कसुतोऽथवा । केतुर्वा जगतो ब्रूयात्प्रलयं समुपस्थितम् ॥ उदयति सततं यदा शिखी चरति भचक्रमशेषमेव वा । अनुभवति पुराकृतं तदा फलमशुभं सचराचरं जगत् ॥१५॥ Sloka 15.—When Ketu is visible always or passes through the entire starry firmament, the world with its moving and stationary objects will reap the evil conse- quences of past deeds. धनुःस्थायी रूक्षो रुधिरसदृशः क्षुद्भयकरो बलोद्योगं चन्द्रः कथयति जयं ज्याऽस्य च यतः । गवां शृङ्गो गोघ्नो निधनमपि सस्यस्य कुरुते ज्वलन् धूमायन् वा नृपतिमरणायैव भवति ॥१६॥ Sloka 16.—The Moon being rough, blood-red and bow-shaped, augurs famine and clash of armies; and victory will go to that party which is situated in the

374 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVII. Sl. 17-20. direction of the string of the lunar bow. When she appears to have horns similar to those of cows, cattle and crops will be destroyed; and when blazing or filled with smoke, she will certainly bring about the death of the King. स्निग्धः स्थूलः समशृङ्गो विशालस्तुङ्गोदग्विचरन्नागवीथ्याम्। दृष्टः सौम्यैरशुभैर्विप्रयुक्तो लोकानन्दं कुरुतेऽतीव चन्द्रः ॥१७॥ Sloka 17.—When the Moon is glossy, thick, of even horns, extensive, high, travelling north in the नागवीथी (Adh. IX-2, supra), aspected by benefics, and unassoci- ated with malefics, she gives great joy and happiness to mankind, पित्र्यमैत्रपुरुहूतविशाखात्वाष्ट्रमेत्य च युनक्ति शशाङ्कः। दक्षिणेन न शुभः शुभकृत् स्याद्यद्युदक् चरति मध्यगतो वा ॥१८॥ Sloka 18.—When the Moon conjoins with Magha, Anuradha, Jyeshta, Visakha and Chittra on the south, it is inauspicious, while on the north or in the middle, it is auspicious. परिघ इति मेघरेखा या तिर्यग्भास्करोदयेऽस्ते वा। परिधिंस्तु प्रतिसूर्यो दण्डस्त्वृजुरिन्द्रचापनिभः ॥१९॥ उदयेऽस्ते वा भानोर्य दीर्घा रश्मयस्त्वमोघास्ते। सुरचापखण्डमृजु यद्रोहितमैरावतं दीर्घम् ॥२०॥ Slokas 19-20.—A line of clouds standing across the Sun at its rising or setting is termed a ‘bolt’ (Parigha); a second or mock-Sun is Paridhi (halo); a straight staff (composed of the Sun’s rays, clouds and wind) resemb- ling a rainbow is a “rod” (Danda); the long rays of the Sun at rising or setting are named ‘unerring’ (Amogha); a straight and fragmentary rainbow is ‘Rohita’ (red), and the same, but longer, is Airavata. (Adh. XXX-16, infra)

Adh. XLVII. Sl. 21-24.] सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः 316 अर्धास्तमयात्सन्ध्या व्यक्तीभूता न तारका यावत् । तेजःपरिहानिमुखाद्भानोरर्धोदयो यावत् ॥२१॥ तस्मिन् सन्ध्याकाले चिह्नैरेतैः शुभाशुभं वाच्यम् । सर्वैरैतैः स्निग्धैः सद्यो वर्षं भयं रूक्षैः ॥२२॥ Slokas 21-22.--The period after the Sun has half- set and before the stars have appeared, is called the evening twilight; and that after the stars have lost their lustre and before the Sun has half-risen is the morning twilight. From the aforementioned symptoms of the twilights, one should predict good or bad effects. When all of them are glossy, there will be rain the same day; when rough, there will be peril. अच्छिन्नः परिघो वियच्च विमलं श्यामा मयूखा रवेः स्निग्धा दीधितयः सितं सुरधनुर्विद्युच्च पूर्वोत्तरा । स्निग्धो मेघतरुर्दिवाकरकरैरालिङ्गितो वा यदा वृष्टिः स्याद्यदि वार्कमस्तसमये मेघो महान् छादयेत् ॥२३॥ Sloka 23.--When the 'bolt' is unbroken, the sky clear, the Sun's rays (unerring) dark, other rays (other than the unerring) glossy, rainbow white, lighting flashing in the northeast, and the tree-shaped cloud glossy or embraced by the Sun's rays, there will be rain; so also when a huge cloud covers the Sun at setting. खण्डो वक्रः कृष्णो ह्रस्वः काकाद्यैर्वा चिह्नैर्विद्धः । यस्मिन् देशे रूक्षश्चार्कस्तत्राभावः प्रायो राज्ञः ॥२४॥ Sloka 24.--In the country where the Sun appears partial, crooked, black, small and rough or marked with the figures of crows and other inauspicious things, the ruler will probably meet with his end. तथा च गर्गः । खण्डो वा कृष्णवर्णो वा ह्रस्वः पिङ्गलकोऽथवा । यत्रार्को दृश्यते तत्र राज्ञो मृत्युं विनिर्दिशेत् ॥

376 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVII. Sl. 25-28. वाहिनीं समुपयाति पृष्ठतो मांसभुक् खगगणो युयुत्सतः। यस्य तस्य बलविद्रवो महानग्रगैस्तु विजयो विहङ्गमौः ॥२५॥ Sloka 25.—If broods of carnivorous birds follow the army of a King marching for fight, his army will be completely routed; if the birds fly in front, he will be victorious. भानोरुदये यदि वास्तमये गन्धर्वपुरप्रतिमा ध्वजिनी। बिम्बं निरुणद्धि तदा नृपतेः प्राप्तं समरं सभयं प्रवदेत् ॥२६॥ Sloka 26.—If at Sunrise or Sunset an army similar to an aerial city screens the Sun’s orb, it is to be pre- dicted that the King has a war of dire consequences in store. तथा च गर्गः। आदित्ये सरथा सेना सन्ध्याकाले यदा भवेत्। प्रत्यासन्नं विजानीयाद्भूमिपस्य पराजयम् ॥ शस्ता शान्तद्विजमृगघुष्टा सन्ध्या स्निग्धा मृदुपवना च। पांसुध्वस्ता जनपदनाशं धत्ते रूक्षा रुधिरनिभा वा ॥२७॥ Sloka 27.—Auspicious is a twilight that is clear, resounding with the cries of birds and beasts, not facing the Sun, and having gentle breeze; while one spoilt by dust, coarse or blood-like brings about the destruction of the country. यद्विस्तरेण कथितं मुनिभिस्तदस्मिन् सर्वं मया निगदितं पुनरुक्तवर्जम् श्रुत्वापि कोकिलरुतं बलिभुग्विरौति यत्तत्स्वभावकृतमस्य पिकं न जेतुं Sloka 28.—Here have I expounded without any repetition all that the ancient sages have treated of in great detail. That the crow caws even after hearing the warbling of the cuckoo, is entirely due to its innate nature and not to its desire of vanquishing the cuckoo.