चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

108 చక్రదత్త—౫. అర్శోరోగాధికారము.

వహ్నో వాక్యతః. 145. ప్రాయ స్త్రిభాగ శిష్టే స్మి న్స్వచ్ఛవైచ్ఛిల్యరక్తతా, సంజాయతే తదా స్రావ్యం క్షారాంభో గ్రాహ్య మిష్యతే. 146. తుర్యే ణాష్టమ కేన షోడశ భవే నాంశేన సంప్యూహితో, మధ్యశ్శ్రేష్ఠఇతి క్రమేణ విహితః క్షారోదకా చ్ఛంఖకః. 147. నాతీసాంద్రో నాతీతనుః క్షారపాక ఉదాహృతః, దుర్నామకాదౌ నిర్దిష్టః క్షారోఽయం ప్రతిసారణః. 148. పానీయో యస్తు గుల్మాదౌ తం వారా నేకవింశతిం, స్రావయేత్ షడ్గుణే తోయే కేచి దాహుశ్చతుర్గుణే. 149.

శుభవారమునందు నల్లపువ్వుల మొక్కపుచెట్టు సమూలము గా నెండించి నువ్వుకంపతో తగులఁబెట్టి ఆభస్మమును తీసి యుంచుకొనవలయును. ఒక ఆధకమును ద్రవ్యమును ద్రోణపునీటిలో పాకముచేసి నాలుగవపాలు మిగిలి యుండునప్పుడు వడియకట్టి ఒక ప్రస్థము శంఖచూర్ణమునందుపోసి చక్కగా నుడక బెట్టి సర్వనిశెగను గట్టిపడునంతవఱకు నుంచి సజ్జక్షారములను శొంఠిమిరియములు పిప్పళ్లు వస అతివస ఇంగువ చిత్రమూలము వీటిని చూర్ణములను ప్రత్యేకముగా నెన్నిదియెన్నిది మాషములచొప్పున వేసి కలియఁబెట్టి ఒక కుండలో నుంచి సేవింపవలయును. ఇయ్యది వహ్నిసమమగు క్షారము. కాశ్యపుఁడు మున్నగువారిచేత నిదికొనియాడఁబడినది.

పైని చెప్పఁబడిన మొక్కపుసమూలక్షారము ఒక ఆధక ప్రమాణము ఆరుఆఢకముల నీళ్లలోక లిపిహృదయమయిన లోహపాత్ర యందు కాచుచు తెడ్డుతోక లియ పెట్టుచుండవలెను. అష్టభాగము ఇగిరిన పిమ్మట వడియగట్టి అందు శంఖనాభులభస్మము చేర్చి దానిని కొంచెము ఆముదముతో కలిపి మొలలకు లేపనము చేసినయెడల యూడి పడిపోవును. దీనిని రెండునిమిషముల కాలముకన్న ఎక్కువ నుంచరాదు. సామాన్యముగ మూడవవంతు జలము మిగులునట్లు కాచిన క్షారోదకము గ్రహించతగినది. ఈక్షారోదకమునందు మూడవవంతు శంఖనాభుల చూర్ణము కలిపిన సంప్యూహ మనియు, ఎనిమిదవ వంతు కలిపిన మధ్యమ మనియు, పదహారవవంతు కలిపిన శ్రేష్ఠమనియు శంఖక్షారోదకమునకు పేరు. క్షారపాకము మిక్కిలి చిక్కగను మిక్కిలి పలుచగను నుండరాదు. దీనినిమూలరోగములయందు ప్రతిసారణక్షారముగ వాడనగును. గుల్మాదులందు క్షారోదకము వాడు నెడల శంఖనాభుల చూర్ణము కలుపకుండ ఆరు రెట్లు ఉదకము చేర్చి ఇరువదియొక్కమారులు వడపోసి ఇవ్వవలెను. కొందరు నాల్గురెట్లు నీళ్లు చేర్చవలె నని చెప్పుచున్నారు.