चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 171

పుష్కరమూలము, నేలగుమ్ముడు, గంటుభారంగి, శొంఠి, పిప్పళ్లు వీటితో సిద్ధముచేయఁబడిన కషాయమును, కఫ మెక్కడుగా గలిగిన కాస(దగ్గు)రోగమునందున, శ్వాసమునందును,హృదయరోగమునందును త్రాఁగవలయును. అల్లపురసములో తేనెను వేసికొని త్రాఁగవలయును. శ్వాసకాసముల నిది యణంచును. పీనసదగ్గులను పోఁగొట్టును. పెసలు, ఉసిరిక, యవ, దానిమ్మపిందెలు, రేగు, కురువేరు, శొంఠి, కచ్చూరము, పిప్పళ్లు, మఱియును ఉలవలు వీటితోడఁ జాంగలయూషమును గంజి సిద్ధము చేయఁబడును. ఇయ్యది కఫరోగముల నణంచి వైచును. పార్శ్వశూలల విషయములోను, జ్వరము శ్వాసము కాసము శ్లేష్మమువలన గలుగుదగ్గులు వీటివిషయములలో, పిప్పళ్లచూర్ణమును కలిపికొని దశమూలముల కషాయమును త్రాఁగవలయును.

కట్ఫలాదిక్వాథః.

శ్లో. కట్ఫలం కత్త్ర్యణం భార్జీ ముస్తం ధాన్యం వచా భయా.
22. శృంగీ పర్పటకం శుంఠీ సురాహ్వా చ జలే శృతమ్, మధుహిం
గుయుతం పేయం కాసే వాత కఫాత్మకే. 23. కంఠరో గే క్షయేశూలే
శ్వాసహిక్కాజ్వరేషు చ.

నేలగుమ్ముడు, కామంచి, గంటుభారంగి, తుంగముస్తలు, ధనియములు,వస, కరక్కాయలు, కర్కాటక శృంగి, పర్పాటకము, శొంఠి, దేవదారు వీటిని కషాయము పెట్టి అందు తేనెయును, ఇంగువయును చేర్చి త్రాగవలయును. ఇయ్యది వాతమువలన, కఫమువలనఁ గలిగెడి దగ్గులయందును, కంఠరోగములయందును, క్షయయందును, శూలలయందును, శ్వాసము, వెక్కిళ్లు, జ్వరము వీనియందును హితకరము అగుచున్నది.

వాకుడు మొదలగు కషాయములు.

శ్లో. కంటకారికృతఃక్వాథః సకృష్ణః సర్వకాసహా. 24. విభీతకం
ఘృతాభ్యక్తం గోశకృత్పరివేష్టితమ్, స్విన్న మగ్నౌ హరే త్కా
సం ధ్రువ మాస్యవిధారితమ్. 25. వాసక స్వరసః పేయోమధుయుక్తో హి
తాశినా, పిత్తశ్లేష్మకృతే కాసే రక్తపిత్తే విశేషతః. 26. పిప్పలీ మధుకం
ద్రాక్షా లాక్షా శృంగీ శతావరీ, ద్విగుణా చ తుగాక్షీరీ సితా
సర్వై శ్చతుర్గుణా. 27. తం లిహ్యా న్మధుసర్పిర్భ్యాం క్షతకాసనివృత్తయే,
పిప్పలీ పద్మకం లాక్షా సంపక్వం బృహతీఫలమ్. 28. ఘృతక్షౌద్రయుతో
లేహః కాసశ్వాసనిబర్హణః, హరీతకీనాగరముస్తచూర్ణం గుడేన