चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

172 చక్రదత్త—౧౧. కాసరోగాధికారము.

తుల్యం గుటికా విధేయా. 29. నివారయ త్యాస్యవిధారి తేయం శ్వాసంప్రవృద్ధం ప్రబలం చ కాసమ్.

నేలములక కషాయములో పిప్పళ్లను చేర్చి కొని త్రాగిన నన్నివిధము లగు దగ్గులు తగ్గిపోవును, తాడికాయలను నేతిలో నూరనైచి, ఆవుపేడలో పొదివి కుమ్మములో నుదుకఁ బెట్టి పుక్కిట నుంచికొనుచుండినయెడల దగ్గును హరింపఁజేయును. అడ్డసర పుటాకురసములో తేనెను కలిపికొని పిత్తశ్లేష్మములచేత నగు దగ్గులు కలిగినపుడు త్రాగవలయును. విశేషముగా నిద్రానిని రక్తిపిత్తముల చేత బుట్టెడి దగ్గులయందు సేవింపవలయును. పిప్పళ్లు, యష్టిమధుకము ద్రాక్ష లక్కపుడకలు కర్కాటకశృంగి పిల్లిపిచ్చర వీనిని సమానభాగములుగాను, తవక్షీరి నన్నిటికంటె ద్విగుణముగాను, చక్కెర నన్నిటికంటె చతుర్గుణముగాను తీసికొని వీని నన్నిటిని నేతిలోను తేనెలోను కలిపి భక్షించినయెడల క్షయసంబంధము లగు దగ్గులు నివారించును. కరకకాయలు, శొంఠి, తుంగముస్తలు వీటిచూర్ణములో సమానముగా బెల్లమును కలిపి మాత్రలను కట్టి సేవింపవలయును. ఈమాత్రలు పుక్కిటిలో నుంచికొనినయెడల ప్రబలిన శ్వాసమును దగ్గులను పోఁగొట్టును.

---

మరీచాద్యచూర్ణము.

శ్లో. కర్షః కర్షార్థ మథో పలం పలద్వయ మథార్థకర్ష శ్చ, మరీచస్య పిప్పలీనాం దాడిమగుడయవశూకానామ్. 30.
సర్వైరథైరసాధ్యాయే కాసా స్సర్వవైద్యవివర్జితాః, అపి పూయం ఛర్దయతాం తేషా మిద మౌషధం పథ్యమ్. 31.

మిరియములు ఒకకర్షము, పిప్పళ్లు అర్ధకర్షము, దానిమ్మగింజలు 1 పలము, బెల్లము రెండుపలములు, యవక్షారము అర్ధకర్షము వీటి నన్నిటిని చేర్చి చూర్ణమును చేయవలయును. అన్నివిధములగు మందులచేతను కుదురనివియును వైద్యులెల్లరును కుదుర్పజాలక నిరాశ జేసికొని వదిలిపెట్టఁబడినవియును, దుర్గంధము వచ్చునట్టివియు నగు దగ్గుల కియ్యది అమూల్యమును పథ్యము నగు నౌషధము.

---

సమశర్కర చూర్ణము.

శ్లో. లవంగజాతీఫలపిప్పలీనాం భాగా స్స్రికల్పా వృక్ష యుతానమీషాం, పలార్ధ మేకం మరీచస్య దద్యా త్పలాని చత్వారి మహౌషధస్య. 32.
సితాసమం చూర్ణ మిదం ప్రసహ్య రోగా నిమూ నాశు