चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

౧౬. తృష్ణాధికారము.

వాతమువలన నగుతృష్ణలు.

శ్లో. తృష్ణాయాం పవనోత్థాయాం సగుడం దధి శస్యతే, రసా
శ్చ బృంహణా శ్శీతా గుడూచ్యా రసఏవ చ. ౧. పంచాంగకారి పంచ
గణాయ ఉక్తాః తే ష్వంబుసిద్ధం ప్రథమే గణే వా, పిబే త్సుభోష్ణం మ
నుజోఽల్పమాత్రం తృష్ణోపరోధం న కదాపి కుర్యాత్. ౨. పిత్తోత్థితం పిత్త
హరై ర్ద్విపక్వం నిహంతి తోయం పయఏవ చాపి. కాశ్మర్య శర్కరా
యుక్తం చందనోశీరపద్మకమ్, ద్రాక్షామధుకసంయుక్తం పిత్తతృష్ణే జలం
పిబేత్. ౩.

వాతమువలన నగు తృష్ణారోగమునందు బెల్లముకలిపిన పెరుగు మిక్కిలి మంచిది. వీర్యమునువృద్ధి పొందించు చల్లనికషాయములును తిప్పతీగకషాయములు నుత్తమములు. వేళ్లు పండ్లు పూవులు చెక్క ఆకులు అను పంచాంగములును గల చిన్నవాకుడు కోలపొన్న పల్లేరు మొదలగు పంచగణములును, ఏవి చెప్పఁబడినవో వానిని కషాయమునుగా గాచి సులివెచ్చగా త్రాగినయెడల మఱల నెప్పటికిని తృష్ణ కలుగదు. పిత్తహరములగు నౌషధులచే కాచఁబడిన కషాయము గాని పాలు గాని పిత్తతృష్ణలను హరించును. నేలగుమ్ముడు చందనము వట్టివేళ్ళు పద్మాక్షము ద్రాక్ష ముల్లంగి వీటితో కషాయమును చేసి కండచక్కెరను చేర్చి త్రాగినయెడల పిత్తతృష్ణలు నశించిపోవును.

పిత్తతృష్ణలు.

శ్లో. పిత్తజ్వరేయాం తు తృష్ణాయాం పక్వోదుంబరజో రసః, తత్క్వా
థో వా హిమ స్తద్వత్ చ్ఛారివాంబుగణాది వా. ౪. స్యాజ్జీవనీయ
సిద్ధం క్షీరఘృతం వాతపిత్తజే తర్షే, తద్వద్రాక్షాచందన ఖర్జూరోశీర
మధుయుతం తోయం. ౫. సశారివాఙ్గ తృణపంచమూలే తథోత్ప
లాదా మధురే గణే వా, కుర్యాత్కషాయాం స్తు తథైవ యుక్తా
మధూకపుష్పాదిషు చాపరేషు. ౬. బిల్వాటకీధాతకిపంచకోల దర్భేషు
సిద్ధం కఫజాం నిహంతి, హితం భవే చ్ఛర్దన మేవ చాత్ర తప్తేన నింబ