चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

౧౯. దాహాధికారము.

దాహశమనోపాయములు.

శ్లో. శతధౌతఘృతాభ్యక్తం లిహ్యా ద్వా యవసక్తుభిః, కోలామలకయుక్తై ర్వా ధాన్యామ్లై రపి బుద్ధిమాన్. ౧.

చ్ఛాదయే త్తస్య సర్వాంగ మారణాలార్ద్రవాససా, లామజ్జే నాథ శుక్తేన చందనేనానులేపయేత్. ౨.

చందనాంబుకణాస్యంది తాలవృంతోపవీజితః, సుప్యా ద్దాహార్దితో ఽంభోజకదలీదలసంభవే. ౩.

పరిషేకావగాహేషు వ్యజనానాం చ సేవనే, శస్యతే శిశిరం తోయం తృష్ణాదాహోపశాంతయే. ౪.

క్షీరైః క్షీరికషాయై శ్చ సుశీతై శ్చందనాన్వితైః, అంతర్దాహం ప్రశమయే దేతై శ్చాన్యైశ్చ శీతలః. ౫.

నూరుమారులు వడియకట్టబడిన నేతితో మాటినరసమును నాకవలయును. యవల సత్తుపిండిచేతఁగాని, రేగు ఉసిరికలు కలిపిచేసిన గంజించేతగాని బుద్ధిమంతుఁడగువాఁడు పిపాసాపీడుతుని సర్వాంగములను రుద్దవలయును. లేక తడిబట్టతో కప్పవలయును. కురువేరు రసముతోగాని శుక్తమను గంజివిశేషముతోగాని మంచిగంధముతోగాని లేపనమును చేయవలయును. కమలములు అరఁటియాకులు దొరకినయెడల వాటిపై పరుండవలయును. చందనోదకమును చిలికిన విసనకఱ్ఱతో వీచుకొనవలయును. మీద చల్లుటలో గాని స్నానమునందు గాని వీసనలతో విసరించుకోనుటప్పుడు గాని చల్లనినీటి నుపయోగించిన దప్పి గొంతెండి పోవుటలు నిల్చిపోవును. పాలు పాలచెట్లతోబెట్టిన కషాయమును మంచిగంధముతో చేర్చిగాని ఇతరశీతల క్రియలనుచేసినగాని లోపలిదాహమును పోఁగొట్టవలయును.

కుశాది తైలమును; ఘృతమును.

శ్లో. కుశాదిశాలపర్ణీభి ర్జీవకాద్యేన సాధితం,
తైలం ఘృతం వా దాహఘ్నం వాతపిత్తవినాశనమ్. ౬.

కుశాది గణపతితము లగు నౌషధములును అనగా తృణపంచమూలములు, ముయ్యాకుపొన్న కొలపొన్న కారుమినుము కారుపెసర జీవకాదిగణము వీటితో