चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

208
చక్రదత్త—౨౦. ఉన్మాదాధికారము.

నేత్రములకు కాటుకగా నుపయోగించినచో హితము కలిగించును. చాతుర్థికజ్వరములను అపస్మారములను పిచ్చిని నశింపఁజేయును.

అంజనతాడనాదులగు నుపాయములు.

శ్లో. శుద్ధస్యాచారవిభ్రంశే తీక్ష్ణం నావన మంజనమ్. 15.
తాడనం చ మనోబుద్ధిస్మృతిసంవేదనం పరం,
తర్జనం త్రాసనం దానం సాంత్వానం హర్షణం భయమ్. 16.
విస్మయో విస్మృతేర్హేతో ర్నయంతి ప్రకృతిం మనః,
కామశోకభయక్రోధహర్షేర్ష్యాలోభసంభవాన్. 17.
పరస్పరప్రతిద్వంద్వై రేభిరేవ శమం నయేత్,
ఇష్టద్రవ్యవినాశాత్తు మనో యస్యోపహన్యతే. 18.
తస్య తత్సదృశప్రాప్త్యా శాంత్యాశ్వాసైశ్చ తాం జయేత్.

పరిశుద్ధుఁ డగువా డున్మాదమున ఆచారమునుండి భ్రష్టుఁడైనచో తీక్ష్ణములగు నస్యక్రియలను అంజనములను తాడనములను మనస్సు బుద్ధి పూర్వవిషయముల సంస్మరణము మున్నగువానిఁ దెలుపు నుపాయములును హితకరములు. బెదిరించుట, భయపెట్టుట, అడిగినదాని నిచ్చుట, ఊరడించుట, సంతసపెట్టుట, భయము, ఆశ్చర్యము ఇయ్యది విస్మృతిజనకము లగుటచేత మనస్సును పూర్వమువలె నుంచును. కామము దుఃఖము భయము కోపము సంతసము పిసినిగొట్టుతనము వీటిచేత బుట్టిన యున్మాదములను ఒకదానికొక్కటి విరుద్ధములగు పనులవలన శాంతించును. ప్రియవస్తువినాశనమువలన గలుగు మనోవిభ్రమములయంద ఆవస్తువుతో సమానము లగు వస్తువుల నిచ్చుటచేతను ఊరడింపు మున్నగువానిచేతను స్వస్థత కలుగును.

లేపనము ఘృతపానము.

శ్లో. ప్రలేపోత్సర్దనాభ్యంగ ధూమాః పానం చ సర్పిషః. 19.
ప్రయోక్తవ్యం మనోబుద్ధిస్మృతిసంజ్ఞా ప్రబోధనం,
కల్యాణకం మహాద్వాపి దద్యాద్వా చైతసం ఘృతం. 20.
తైలం నారాయణం చాపి మహానారాయణం తథా.

నేతితో లేపనము నలుగు అంటికొనుట పొగవేసికొనుట త్రాగుట మున్నగు వానిని చేయవలయును. మనస్సు బుద్ధి జ్ఞాపకము తెలివి వీటిని గలిగించు క్రియలను చేయవలయును. కల్యాణఘృతమునైననూ మహత్కల్యాణఘృతమునైనను చైతసఘృతమునైనను ఉపయోగింపగావలయును,