चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. २८९

ద్వితీయహింగుచూర్ణము. (द्वितीयहिंगुचूर्णम्)

శ్లో. హింగు త్రికటుకం కుష్ఠం యవక్షారోఽథ సైంధవం,
మాతులుంగరసోపేతం ప్లీహశూలాపహం రజః. || 54 ||
దగ్ధ మనిర్గతధూమం మృగశృంగం గోఘృతేన సహ పీతమ్,
హృదయనితంబజశూలం హరతి శిఖీ దారునివహ మివ. || 55 ||
క్రిమిరిపుచూర్ణం లీఢం స్వరసేన తువంగ సేనస్య,
శమయత్యచిరాన్నియతం లేహోఽజీర్ణోద్భవం శూలమ్. || 56 ||
విదారీదాడిమరసః సవ్యోషలవణాన్వితః,
క్షౌద్రయుక్తో జయత్యాశు శూలం దోషత్రయోద్భవః. || 57 ||

తాత్పర్యము: ఇంగువ, శొంఠి, మిరియములు, పిప్పళ్లు, కోష్ఠు, యవక్షారము, సైంధవలవణము వీటిలో మాచిపత్రి రసమును చేర్చికొని సేవించిన ప్లీహము, శూలయు నశించును. లేడికొమ్ములను పొగరానియ్యకుండ కాల్చి ఆ భస్మమును ఆవు నేతితో ద్రాగవలయును. హృదయము, పిఱుదలు వీటిలోని శూలల నిది హరించును. అవిసెఆకురసములో వాయువిడంగముల చూర్ణమును కలిపి సేవింపవలయును. ఈ లేహము శీఘ్రముగా అజీర్ణజములగు శూలలను నశింపఁజేయును. నేలగుమ్ముడు, దానిమ్మ వీటిరసములో శొంఠి, మిరియములు, పిప్పళ్లు, సైంధవలవణము వీటి చూర్ణమును కలిపి తేనెను వైచిత్రాగినచో త్రిదోషములును హరించును.

---

ఏరండద్వాదశకము. (एरण्डद्वादशकम्)

శ్లో. ఏరండఫలమూలాని బృహతీద్వయగోక్షురమ్,
పర్ణిన్యౌ సహాదేవీచ సింహపుచ్ఛీతురాలికా. || 58 ||
తుల్యై రంశైః శృతం తోయం యవక్షారయుతం పిబేత్,
పృష్ఠగోషభవం శూలం హన్యాత్సర్వభవం తథా. || 59 ||

తాత్పర్యము: ఆముదపుకాయలు, వేళ్లు, వాకుడు, పల్లేరు, కొలపొన్న, ముయ్యాకుపొన్న, సహదేవాకు మున్నగువానిని సమానభాగములుగా కషాయముచేసి యవక్షారమును కలిపి త్రాగిన సమస్తశూలలును నశించును.

---

గోమూత్ర మండూరము. (गोमूत्रमण्डूरम्)

శ్లో. గోమూత్ర సిద్ధం మండూరం త్రిఫలాచూర్ణసంయుతం,
విలిహ న్మధుసర్పిర్భ్యాం శూలం హన్తి త్రిదోషజమ్. || 60 ||
శంఖచూర్ణం సలవణం సహింగువ్యోష సంయుతమ్,
ఉష్ణోదకేన తత్పీతం శూలం హన్తి త్రిదోషజమ్. || 61 ||
తీక్ష్ణాయశ్చూర్ణసంయుక్తం త్రిఫలాచూర్ణ ముత్తమమ్,
ప్రయోజ్యం మధుసర్పిర్భ్యాం సర్వ శూలనివారణమ్. || 62 ||

---

37