चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु: ३०७

[संस्कृत-मूलम्]

स्वेदः कर्तव्यो गुल्मशान्तये, स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतमुल्बणम् ॥ २ ॥
भित्त्वा विबद्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्ममपोहति, कुम्भीपिण्डेष्टकास्वेदान्कारयेत्कुशलो भिषक् ॥ ३ ॥
उपनाहाश्च कर्तव्याः सुखोष्णाः शाल्वणादयः, स्थानावसेको रक्तस्य बाहुमध्ये शिराव्यधः ॥ ४ ॥
स्वेदानुलोमनं चैव प्रशस्तं सर्वगुल्मिनाम्, पेया वातहरैस्सिद्धाः कौलत्था ध्वन्यजा रसाः ॥ ५ ॥
खण्डाः सपञ्चमूलाश्च गुल्मिनां भोजने हिताः ।

---

[आन्ध्र-तात्पर्यम् (तेलुगु टीका)]

తేలికయన్నము దీపనము మృదువై వెచ్చనిదగు అన్నము వాతమును పోఁగొట్టును. బృంహణమగు నన్నమును గుల్మరోగులకు హితకరములు. గుల్మములు పోవుటకొఱకు స్నిగ్ధభోజనమును చేయవలయును. స్వేదనములను చేయింపవలయును. ఇట్టి స్వేదము స్రోతస్సులను మృదువుగా చేసి వాతప్రకోపమును తగ్గించి గుల్మములఁ బోఁగొట్టును. వైద్యుఁడు నేర్పరియై కుండపెంకు ఇటుకలు మున్నగువానివలన చెమ్మటను పుట్టింపవలయును. ఉపనాహము స్వేదము సులివెచ్చని శాల్వణము మున్నగు వానిని చేయింపవలయును. అన్ని గుల్మరోగములకును స్వేదానులోమనములు హితకరములు. వాతహర పదార్థముల పేయను ఉలవలకషాయమును తీటకసిందరసము త్రాగుట మంచిది. పంచమూలములతో కండచక్కెరను తినుటయును హితకరమే యగును.

(देवनागरी-लिप्यन्तरम्):
तेलिकयन्नमु दीपनमु मृदुवै वेच्चनिदगु अन्नमु वातमुनु पोఁगोट्टुनु. बृंहणमगु नन्नमुनु गुल्मरोगुलकु हितकरमुलु. गुल्ममुलु पोवुटकोऱकु स्निग्धभोजनमुनु चेयवलयुनु. स्वेदनमुलनु चेयिंपवलयुनु. इट्‍टि स्वेदमु स्रोतस्सुलनु मृदुवुगा चेसि वातप्रकोपमुनु तग्गिंचि गुल्ममुलఁ बोఁगोट्टुनु. वैद्युఁडु नेर्परियै कुण्डपेंकु इटुकलु मुन्नगुवानिवलन चेम्मटनु पुट्टिंपवलयुनु. उपनाहमु स्वेदमु सुलिवेच्चनि शाल्वणमु मुन्नगु वानिनि चेयिंपवलयुनु. अन्नि गुल्मरोगमुलकुनु स्वेदानुलोमनमुलु हितकरमुलु. वातहर पदार्थमुल पेयनु उलवलकषायमुनु तीटकसिन्दरसमु त्रागुट मंचिदि. पंचमूलमुलतो कंडचक्केरनु तिनुटयुनु हितकरमे यगुनु.

---

इतर विधमुलु (इतर विधयः)

श्लो.
मातुलुङ्गरसो हिङ्गु दाडिमं बिडसैन्धवम् ॥ ६ ॥
सुरामण्डेन पातव्यं वातगुल्मरुजापहम्, नागरार्धपलं पिष्टं द्वेपले लुञ्चितस्य च ॥ ७ ॥
तिलस्यैकं गुडपलं क्षीरोष्णेन पाययेत्, वातगुल्ममुदावर्तं योनिशूलं च नाशयेत् ॥ ८ ॥
पिबेदेरण्डतैलं वा वारुणीमण्डमिश्रितम्, तदेव तैलं पयसा वातगुल्मी पिबेन्नरः ॥ ९ ॥
साधयेच्छुद्धशुष्कस्य लशुनस्य चतुष्पलम्, क्षीरोदकेऽष्टगुणिते क्षीरशेषं च पाययेत् ॥ १० ॥
वातगुल्ममुदावर्तं गृध्रसीं विषमज्वरम्, हृद्रोगं विद्रधिं शोषं शमयत्याशु तत्पयः ॥ ११ ॥
एवं तु साधिते क्षीरे स्तोकमप्यत्र दीयते, सर्जिकाकुष्ठसहितः क्षारः केतकिजोऽपि वा ॥ १२ ॥
तैलेन पीतः शमयेद्गुल्मं पवनसंभवम् ।