चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

344 చక్రదత్త—34. ప్రమేహాధికారము.

వేరులు దేవదారు కరక్కాయలు గజ్జేరు ఉలిమిరి చిత్రమూలము నఖమునగంధద్రవ్యము జెనుడుపాలు కడిమి మారేడు నల్లజీడివిత్తనములు కచ్చూరము బోదతరము అగురు శొంఠి వీటిని వేర్వేరుగా పదిపలములచొప్పున తీసికొని 256 పలముల నీటిలో పక్వముచేసి యవలు ఉలవలు 16 పలములచొప్పున వైచి పక్వముచేసి నాల్గవపాలుమిగిలియుండగా 16 పలముల నేయినందు వైచి పక్వముఁ జేయవలయును. జలవేతసము త్రిఫలములు గంటుభారంగి రోహిషతృణము ఏనుగుపిప్పళ్లు అల్లము వాయువిడంగములు వస కంపిల్లకము వీటికి లక్కమనందు వైచి సిద్ధముచేసిన ఘృతమును బలానుసారముగా సేవించిన కుష్ఠగుల్మములు ప్రమేహములు వాపులు వాతరక్తములు ప్లీహోదరములు మూలరోగము విద్రధి పిడకవ్యాధులు మృగీరోగము పిచ్చి వీటిని పోఁగొట్టును.

---

❖ త్ర్యూషణగుటికలు. ❖

శ్లో. త్రికటు త్రిఫలా చూర్ణ తుల్య యుక్తం తు గుగ్గులుమ్,
గోక్షురక్వాథసంయుక్తం గుటికాం కారయే ద్భిషక్. || 38 ||
దోషకాలబలాపేక్షీ భక్షయే చ్చానులోమికీమ్,
న చాత్ర పరిహారోఽస్తి కర్మ కుర్యా ద్యథేప్సితమ్. || 39 ||
ప్రమేహా న్మూత్రాఘాతాం శ్చ బాలరోగోదరం జయేత్. ||

తాత్పర్యము: శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్ళు త్రిఫలములు వీటి చూర్ణమును సమముగా గుగ్గిలము పల్లేరుల కషాయములో వైచి మాత్రలఁజేసి దోషకాలబలముల ననుసరించి యిచ్చి ప్రమేహములు మూత్రరోగములు ఉదరరోగములు నశించును. పథ్యములేదు. వలసినపనిని చేయవచ్చును.

---

❖ శిలాజిత్తు యోగము. ❖

శ్లో. శాలసారాదితోయేన భావితం య చ్ఛిలాజతు. || 40 ||
పిబేత్తేనైవ సంశుద్ధ దేహః పిష్టం యథాబలమ్,
జాంగలానాం రసైస్సార్థం తస్మి న్జీర్ణే చ భోజనమ్. || 41 ||
కుర్యా దేవం తులాంయావదుపయుంజీత మానవః,
మధుమేహం విహాయాఽసౌ శర్కరా మశ్మరీం తథా,
వపు ర్వర్ణబలోపేతః శతం జీవ త్యనామయః. || 42 ||

తాత్పర్యము: శాలసారాదికషాయముతో భావనచేసి శిలాజితును నూరి బలానుసారముగా భక్షించి జీర్ణించిన పిమ్మట అడవిజంతువుల మాంసపురసముతో భుజింపవలయును. ఇది మధుమేహములను తప్ప తక్కిన శర్కరాశ్మరులనన్నింటిని పోఁగొట్టును.