चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 343

త్రికంటక తైలము.

శ్లో. త్రికంటకాశ్మక సోమవల్కై-ర్భల్లాతకై స్పాతివిషై స్సలోధ్రైః,
వచాపటోలార్జున నింబముస్తై ర్హరిద్రయా దీప్యకపద్మకైశ్చ. 27.
మంజిష్ఠపారాగురుచందనైశ్చ సర్వై స్సముస్తైః కఫవాతజేషు,
మేహేషు తైలం విపచేద్ఘృతం తు పిత్తేషు మిశ్రం త్రిషు లక్షణేషు. 28.

తాత్పర్యము: పల్లేరు ఆకె తెల్లచంద్ర నల్ల జీడివిత్తులు అతివస లొద్దుగ వస చేదుపొట్ల అర్జున చెక్క వేపవేళ్లు తుంగముస్తలు పసుపు అజమోద కమలులు మంజిష్ఠము అగరుశొంతి అగురు చందనము వీటితో తైలమును పక్వము చేసి కఫవాతపు ప్రమేహములకు నీయవలయును. పిత్తప్రమేహములయందు నేతిని పక్వము చేయవలయును. త్రిదోషార్ధమగు దానికిని త్రిలక్షణములందును మిశ్రముచేసి ఈయవలయును.

---

ధాన్వంతర ఘృతము.

శ్లో. కఫమేహాహరః క్వాథ సిద్ధం సర్పిః కఫే హితం,
పిత్తమేహాఘ్ను నిర్యూహసిద్ధం పిత్తే హితం ఘృతం. 29.
దశమూలా కరంజౌ ద్వౌ దేవదారుః హరితకీ,
వర్షాభూ ర్వరుణోదంతీ చిత్రకం సపునర్నవం. 30.
సుధానీపకదంబా శ్చ బిల్వభల్లాతకాని చ,
శఠీపుష్కరమూలం చ పిప్పలీమూలమేవ చ. 31.
పృథగ్దశపలా న్భాగాం స్తత్తోయార్మణే పచేత్,
యవకోలకులుత్థానాం ప్రస్థం ప్రస్థం చ దాపయేత్. 32.
తేన పాదావశేషేణ ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్,
నిచులం త్రిఫలా భార్జీ రోహిషం గజపిప్పలీ. 33.
శృంగబేరం విడంగాని వచా కంపిల్లకు తథా,
గర్భేణానేన తత్సిద్ధం పాయయేత్తు యథాబలమ్. 34.
ఏతద్ధాన్వంతర నామ విఖ్యాతం సర్పి రుత్తమం,
కుష్ఠం గుల్మం ప్రమేహం చ శ్వయథుం వాతశోణితమ్. 35.
ప్లీహోదరం తథార్శాంసి విద్రధం పిడకాశ్చ యాః,
అపస్మారం తథోన్మాదం సర్పి రేత న్నియచ్ఛతి. 36.
పృథక్తోయార్మణే తత్ర పచే ద్ద్వివ్యాచ్ఛతం శతమ్,
శతత్రయాధికే తోయ ముత్సర్గక్రమతో భవేత్. 37.

తాత్పర్యము: కఫమేహహరములగు కషాయములతో చేసిన ఘృతము కఫమునకును పిత్తమేహహర కషాయసిద్ధఘృతము పిత్తమునకును హితములు. దశమూలములుఇఱుతెలుగులగు నెమలియడుగు...