चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 343

త్రికంటక తైలము.

శ్లో. త్రికంటకాశ్మక సోమవల్కై-ర్భల్లాతకై స్పాతివిషై స్సలోధ్రైః,
వచాపటోలార్జున నింబముస్తై ర్హరిద్రయా దీప్యకపద్మకైశ్చ. 27.
మంజిష్ఠపారాగురుచందనైశ్చ సర్వై స్సముస్తైః కఫవాతజేషు,
మేహేషు తైలం విపచేద్ఘృతం తు పిత్తేషు మిశ్రం త్రిషు లక్షణేషు. 28.

తాత్పర్యము: పల్లేరు ఆకె తెల్లచంద్ర నల్ల జీడివిత్తులు అతివస లొద్దుగ వస చేదుపొట్ల అర్జున చెక్క వేపవేళ్లు తుంగముస్తలు పసుపు అజమోద కమలులు మంజిష్ఠము అగరుశొంతి అగురు చందనము వీటితో తైలమును పక్వము చేసి కఫవాతపు ప్రమేహములకు నీయవలయును. పిత్తప్రమేహములయందు నేతిని పక్వము చేయవలయును. త్రిదోషార్ధమగు దానికిని త్రిలక్షణములందును మిశ్రముచేసి ఈయవలయును.

---

ధాన్వంతర ఘృతము.

శ్లో. కఫమేహాహరః క్వాథ సిద్ధం సర్పిః కఫే హితం,
పిత్తమేహాఘ్ను నిర్యూహసిద్ధం పిత్తే హితం ఘృతం. 29.
దశమూలా కరంజౌ ద్వౌ దేవదారుః హరితకీ,
వర్షాభూ ర్వరుణోదంతీ చిత్రకం సపునర్నవం. 30.
సుధానీపకదంబా శ్చ బిల్వభల్లాతకాని చ,
శఠీపుష్కరమూలం చ పిప్పలీమూలమేవ చ. 31.
పృథగ్దశపలా న్భాగాం స్తత్తోయార్మణే పచేత్,
యవకోలకులుత్థానాం ప్రస్థం ప్రస్థం చ దాపయేత్. 32.
తేన పాదావశేషేణ ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్,
నిచులం త్రిఫలా భార్జీ రోహిషం గజపిప్పలీ. 33.
శృంగబేరం విడంగాని వచా కంపిల్లకు తథా,
గర్భేణానేన తత్సిద్ధం పాయయేత్తు యథాబలమ్. 34.
ఏతద్ధాన్వంతర నామ విఖ్యాతం సర్పి రుత్తమం,
కుష్ఠం గుల్మం ప్రమేహం చ శ్వయథుం వాతశోణితమ్. 35.
ప్లీహోదరం తథార్శాంసి విద్రధం పిడకాశ్చ యాః,
అపస్మారం తథోన్మాదం సర్పి రేత న్నియచ్ఛతి. 36.
పృథక్తోయార్మణే తత్ర పచే ద్ద్వివ్యాచ్ఛతం శతమ్,
శతత్రయాధికే తోయ ముత్సర్గక్రమతో భవేత్. 37.

తాత్పర్యము: కఫమేహహరములగు కషాయములతో చేసిన ఘృతము కఫమునకును పిత్తమేహహర కషాయసిద్ధఘృతము పిత్తమునకును హితములు. దశమూలములుఇఱుతెలుగులగు నెమలియడుగు...

344 చక్రదత్త—34. ప్రమేహాధికారము.

వేరులు దేవదారు కరక్కాయలు గజ్జేరు ఉలిమిరి చిత్రమూలము నఖమునగంధద్రవ్యము జెనుడుపాలు కడిమి మారేడు నల్లజీడివిత్తనములు కచ్చూరము బోదతరము అగురు శొంఠి వీటిని వేర్వేరుగా పదిపలములచొప్పున తీసికొని 256 పలముల నీటిలో పక్వముచేసి యవలు ఉలవలు 16 పలములచొప్పున వైచి పక్వముచేసి నాల్గవపాలుమిగిలియుండగా 16 పలముల నేయినందు వైచి పక్వముఁ జేయవలయును. జలవేతసము త్రిఫలములు గంటుభారంగి రోహిషతృణము ఏనుగుపిప్పళ్లు అల్లము వాయువిడంగములు వస కంపిల్లకము వీటికి లక్కమనందు వైచి సిద్ధముచేసిన ఘృతమును బలానుసారముగా సేవించిన కుష్ఠగుల్మములు ప్రమేహములు వాపులు వాతరక్తములు ప్లీహోదరములు మూలరోగము విద్రధి పిడకవ్యాధులు మృగీరోగము పిచ్చి వీటిని పోఁగొట్టును.

---

❖ త్ర్యూషణగుటికలు. ❖

శ్లో. త్రికటు త్రిఫలా చూర్ణ తుల్య యుక్తం తు గుగ్గులుమ్,
గోక్షురక్వాథసంయుక్తం గుటికాం కారయే ద్భిషక్. || 38 ||
దోషకాలబలాపేక్షీ భక్షయే చ్చానులోమికీమ్,
న చాత్ర పరిహారోఽస్తి కర్మ కుర్యా ద్యథేప్సితమ్. || 39 ||
ప్రమేహా న్మూత్రాఘాతాం శ్చ బాలరోగోదరం జయేత్. ||

తాత్పర్యము: శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్ళు త్రిఫలములు వీటి చూర్ణమును సమముగా గుగ్గిలము పల్లేరుల కషాయములో వైచి మాత్రలఁజేసి దోషకాలబలముల ననుసరించి యిచ్చి ప్రమేహములు మూత్రరోగములు ఉదరరోగములు నశించును. పథ్యములేదు. వలసినపనిని చేయవచ్చును.

---

❖ శిలాజిత్తు యోగము. ❖

శ్లో. శాలసారాదితోయేన భావితం య చ్ఛిలాజతు. || 40 ||
పిబేత్తేనైవ సంశుద్ధ దేహః పిష్టం యథాబలమ్,
జాంగలానాం రసైస్సార్థం తస్మి న్జీర్ణే చ భోజనమ్. || 41 ||
కుర్యా దేవం తులాంయావదుపయుంజీత మానవః,
మధుమేహం విహాయాఽసౌ శర్కరా మశ్మరీం తథా,
వపు ర్వర్ణబలోపేతః శతం జీవ త్యనామయః. || 42 ||

తాత్పర్యము: శాలసారాదికషాయముతో భావనచేసి శిలాజితును నూరి బలానుసారముగా భక్షించి జీర్ణించిన పిమ్మట అడవిజంతువుల మాంసపురసముతో భుజింపవలయును. ఇది మధుమేహములను తప్ప తక్కిన శర్కరాశ్మరులనన్నింటిని పోఁగొట్టును.

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु — 845

ॐ विडङ्गादि लेह्यमु ॐ

श्लो. विडङ्गत्रिफलामुस्तैः कणया नागरेण च । ४३ ।
जीरकाभ्यां युतो हन्ति प्रमेहानतिदुस्तरान्, लोहो मूत्रविकारांश्च सर्व्वानेव न संशयः ॥ ४४ ॥

तात्पर्यमु (తెలుగు):
वायुविडङ्गङ्गुलु त्रिफलङ्गुलु तुङ्गमुस्तलु पिप्पळ्लु शोन्ति जीलकऴ्ऴ नल्लजीलकऴ्ऴ वीटितो चेर्चिन मन्दूरमु मिक्किलियुनु भयङ्करमुलगु प्रमेहङ्गुलनु मूत्रविकारमुलनैननु निस्संशयमुगा पोఁगोट्टुनु.

---

ॐ माक्षिका द्युपायमु ॐ

श्लो. माक्षिकं धातु मप्येवं युञ्ज्या त्तस्या प्ययं गुणः, शालसारादि वर्गस्य क्वाथे तु घनतां गते ॥ ४५ ॥
दन्तीलोध्रशिवाकान्त लोहताम్రरजः क्षिपेत्, सुनीभूत मदग्धं च प्राश्य मेहां स्वपोहति ॥ ४६ ॥
व्यायामजातमखिलं भजन्मेहो न्व्यपोहति, पदत्रच्छत्ररहितो भैक्षाशी मुनिव द्यतः ॥ ४७ ॥
योजनानां शतं गच्छे दधिकं वा निरन्तरम्, मेहं जेतुं बलेनापि नीवारामलकाशनः ॥ ४८ ॥
शराविकाद्याः पिडकाः साधये च्छोधन द्भिषक्, पक्वा श्चिकित्से द्व्रणव त्तां पाने प्रशस्यते ॥ ४९ ॥
क्वाथं वनस्पते र्वास्तं मूत्रं च व्रणशोधनम्, एलादिकेन कुर्वीत तैलं च व्रणरोपणम् ॥ ५० ॥
आरग्वधादिना कुर्यात् क्वाथ मुद्वर्त्तनानि च, शालसारादि सेकं च भोज्यादिं च कणादिना ॥ ५१ ॥
सौवीरकं सुरां शुक्तं तैलं क्षीरं घृतं गुडम्, आम्लेक्षुरसपिष्टान्नानूपमांसानि वर्जयेत् ॥ ५२ ॥

तात्पर्यमु (తెలుగు):
हेममाक्षिकमुनु शालसारादिगणपुटौषधुल कषायमुतो पक्वमुचेसि गट्टिपडिन पिम्मद दन्ति लोध्रुग करक्कड्रन लोहकान्तमु ताम्रमु वीटिचूर्र्णमुनु वैचि गट्टिपडिन पिम्मट दिञ्चि भक्षिञ्चिन प्रमेहङ्गुलु नशिञ्चुनु. शरीरपरिश्रमलनु चेसिननु प्रमेहमु शान्तिञ्चुनु. काळ्लकुजोडु लेकुण्ड पैनिकोडुगु लेकुण्ड भिक्षाशियगु मुनिवले 400 क्रोशुलु एल्लप्पुडुनु तिरुगवलयुनु. नीवारमुल अन्नमु उसिरिकरसमुनु तिनिन मेहङ्गुलु नशिञ्चुनु. शराविकादिबाधललो शोधकुवले चिकित्स चेयवलयुनु. पक्वमुलयिन पिडकाव्रणमुलकु व्रणचिकित्सनु चेयवलयुनु. मूकालिकलपायमुनु मेक मूत्रमुनु गयमुलनु शोध्ंचुनु. एलादिगणकषायमुलों तैलमुनु तयारूचेसि गायमुपैन पूयवलयुनु. आरग्वधगणपु

---

44

३४६ चक्रदत्त—३५. स्थौल्याधिकारमु.

कषायमुतो तदुपवलयुनु. कशादिगणपु टौषधमुलनु भुजिम्पवलयुनु. गञ्जि मद्यमु शुक्तमु तैलमु पालु नेयि बेल्लमु पुलुसु चेऱुकुरसमु नूशिन अन्नमु नीटिपट्टुल जन्तुवुल मांसमु इय्युवि अपथ्यपदार्थमुलु.

इत्लु चक्रदत्तयन्दु प्रमेहाधिकारप्रकरणमु मुगिसेनु.

---

३५. स्थौल्याधिकारमु.

स्थौल्यहरोपायमुलु.

श्लो. श्रमचिन्ताव्यवायाध्वक्षौद्रजागरणप्रियः, हन्त्यवश्यमतिस्थौल्यं यवश्यामाकभोजनः ॥ १ ॥
अस्वापं च व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च, स्थौल्यमिच्छन्परित्यक्तुं क्रमेणातिप्रवर्धयेत् ॥ २ ॥
प्रातर्मधुयुतं वारि सेवितं स्थौल्यनाशनम्, उष्णमन्नस्य मन्दं वा पिबन्कृशतनुर्भवेत् ॥ ३ ॥
सचव्यजीरकव्योषहिङ्गुसौवर्चलानलाः, मस्तुना सक्तवः पीता मेदोघ्ना वह्निदीपनाः ॥ ४ ॥
विडङ्गनागरक्षारकाललोहरजोमधु, यवामलकचूर्णं तु प्रयोगः स्थौल्यनाशनः ॥ ५ ॥

परिश्रममु विचारमु दुर्व्यसनमु मैथुनमु नडक क्षुद्र जागरणमु इय्यदि सेविञ्चुवारलुनु, यवलु चामलु नीति अन्नमुनु तिनॆडि वारलुनु, स्थौल्यमुनु पोఁगॊट्टुकॊन्दुरु. निद्रलेఁपोवुट मैथुनमु व्यायाममु आलोचनमुलु वीटिनि अतिस्थौल्यमु कूटदनुकॊनॆडिवादुनु पॆम्पु चेयवलयुनु. प्रॊद्दुन तेनॆतो नीटिनि त्रागिननु वेडियन्नमु गानि गञ्जिनि गानि त्रागिननु कृशिञ्चिन शरीरमुगल वाडगुनु. चव्यमु जीलकऱ्ऱ त्रिकटुकमुलु इङ्गुव सौवर्चलवणमु चित्रमूलमु वीटिनि सत्तुपिण्डि मञ्चितीर्थमु पॆरुगु वीटितो सेविञ्चिन मेदस्सु नशिञ्चुनु. अग्नियुद्दीपिञ्चुनु. वायुविडङ्गमुलु शोन्ति यवक्षारमु ऎऱ्ऱचित्रमूलमु नुण्डूरमु यवलु उसिरिकरसनु वीटिचूर्णमुनु सेविञ्चिननु अतिस्थौल्यमुनशिञ्चुनु.

---

व्योषादि प्रयोगमुलु.

श्लो. व्योषं विडङ्गशिग्रूणि त्रिफलां कटुरोहिणीम्, बृहत्यौ द्वे हरिद्रे द्वे पाठामतिविषां स्थिराम् ॥ ६ ॥
हिङ्गु केबूक मूलानि यमानीधान्यचित्रकम्, सौवर्चलमजाजीं च हपुषां

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 347

చేతి చూర్ణయేత్. 7. చూర్ణతైలఘృతక్షౌద్రై ర్భాగాః స్యుశ్శాణతః సమాః, సక్తూనాం షోడశగుణో భాగః సంతర్పణం పిబేత్. 8. ప్రయోగా త్తస్య శమ్యన్తి రోగాః సంతర్పణోత్థితాః, ప్రమేహో మూఢవాతాశ్చ కుష్ఠా న్యర్శాంసి కామలాః. 9. ప్లీహపాణ్డ్వామయః శోథో మూత్రకృచ్ఛ్ర మరోచకః, హృద్రోగో రాజయక్ష్మా చ కాస శ్వాసౌ గలగ్రహః. 10. క్రిమయో గ్రహణీదోషాః శ్వైత్ర్యం స్థౌల్య మతీవ చ, నరాణాం దీప్యతే చాగ్నిః స్మృతి ర్బుద్ధి శ్చ జాయతే. 11.

శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు వాయువిడంగములు మునగ త్రిఫలములు కటుకరోహిణి వాకుడు పసుపు మ్రానిపసుపు అగరుశొంఠి అతివస శాలిపర్ణి ఇంగువ పోక ముల్లంగి ఓమము ధనియములు చిత్రమూలము సౌవర్చలవణము జీలకఱ్ఱ హ్రీబేరము వీటినిచూర్ణముచేసి సత్తు తైలము నేయి తేనె వీటితో భాగపరిమాణముగా సేవింపవలయును. సత్తువు 16 భాగములు సేవింపవలయును. దీనివలన సంతర్పణోత్థములగు రోగములు నశించును. ప్రమేహములు మూఢవాతములు కుష్ఠులు మూలరోగములు కామెల ప్లీహ పాండురోగము వాపు మూత్రకృచ్ఛ్రము అరోచకము హృద్రోగము క్షయరోగము కాస శ్వాసము గళగ్రహము క్రిమిరోగములు గ్రహణులు బొల్లి స్థౌల్యములును నశించును. అగ్ని దీపించును. బుద్ధి వృద్ధియగును.

---

అమృతాది గుగ్గులుము.

శ్లో. బదరీపత్రకల్కేన పేయా కాంజికసాధితా, స్థౌల్యను త్స్యా త్తన్నిమంథరసం వా పి శిలాజతు. 12. అమృతాత్ర్యుటివేల్లవ త్సకం కలింగపథ్యామలకాని గుగ్గులుః, క్రమవృద్ధ మిదం మధుప్లుతం పిడకాస్థౌల్యభగన్దరం జయేత్. 13.

రేగాకుకల్కముతోగంజిని పేయగా చేసి యిచ్చినను, నెల్లిరసముతో శిలాజిత్తు నిచ్చినను స్థౌల్యము హరించును. తిప్పతీగె సన్నఏలకులు మారేడుచెక్క కొడిశపాలపట్ట కొడిశపండు కరక్కాయలు ఉసిరిక తిప్పతీగె వీటిని క్రమవృద్ధిగా చూర్ణముచేసి తేనెతో సేవించిన పిడకలు స్థౌల్యములు భగందరములు నశించును.

---

నవక గుగ్గులుము.

శ్లో. వ్యోషాగ్ని త్రిఫలా ముస్త విడంగై ర్గుగ్గులుం సమమ్, ఖా దన్న ర్వా జయే ద్వ్యాధీ న్మేదః శ్లేష్మా మ వాతజాన్. 14.

348 चक्रदत्त — ३५. स्थौल्याधिकारमु.

शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु चित्रमूलमु त्रिफलमुलु तुंगमुस्तलु वायुविडंगमुलु वीटितो सममुगा गुग्गिलमुनु कलिपि तिनिन मेदमु श्लेष्ममु वातमु वीटिवलनपुट्टिन यन्नीरोगमुलुनु नशिंचुनु.

---

लोहरसायनमु. १

---

श्लो.
गुग्गुलु स्तालमूली च त्रिफला खादिरं वृषम् ।
त्रिवृत्तालम्बुषा स्नुक्च निर्गुण्डी चित्रकं तथा ॥ १५ ॥

एषां दशपला भागांस्तोये पञ्चाढके पचेत् ।
पादशेषं ततः कृत्वा कषायमवतारयेत् ॥ १६ ॥

पलाद्द्वादशकं देयं तीक्ष्णलौहं सुचूर्णितम् ।
पुराणसर्पिषः प्रस्थं शर्कराष्टपलोन्मितम् ॥ १७ ॥

पचेत्ताम्रमये पात्रे सुशीते चावतारिते ।
प्रस्थार्धं माक्षिकं देयं शिलाजतुपलद्वयम् ॥ १८ ॥

एलात्वक्च पलार्धं च विडङ्गानि पलद्वयम् ।
मरिचं चाञ्जनं कृष्णा द्विपलं त्रिफलान्वितम् ॥ १९ ॥

पलद्वयं तु कासीसं सूक्ष्मचूर्णीकृतं बुधैः ।
चूर्णं दत्त्वा सुमथितं स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् ॥ २० ॥

ततः संशुद्धदेहस्तु भक्षयेदक्षमात्रकम् ।
अनुपानं पिबेत् क्षीरं जाङ्गलानां रसं तथा ॥ २१ ॥

वातश्लेष्महरं श्रेष्ठं कुष्ठमेहोदरापहम् ।
कामलां पाण्डुरोगं च श्वयथुं सभगन्धरम् ॥ २२ ॥

मूर्च्छा मोहविहोन्मादगराणि विविधानि च ।
स्थूलानां कर्शनं श्रेष्ठं मेदुरे परमौषधम् ॥ २३ ॥

कर्षयेच्चातिमात्रेण कुक्षिं पातालसन्निभम् ।
बल्यं रसायनं मेध्यं वाजीकरणमुत्तमम् ॥ २४ ॥

श्रीकरं पुत्रजननं वलीपलितनाशनम् ।
नाश्नीयात्कदलीकन्दं काञ्जिकं करमर्दकम् ।
करीरं कारवेल्लं च षट्ककाराणि वर्जयेत् ॥ २५ ॥

---

गुग्गिलमु नेलताटिगड्ड त्रिफलमुलु चंड्र अड्डसरमु तेल्लतेगड अलंबुष जेमुडु नीलिक चित्रमूलमु वीटिनि १० पलमुलनु अयिदाढकमुल नीटिलो पक्वमु चेसि नाल्गवपालु नीरु मिगिलियुंडगा दिंपवलयुनु. मंदूरमुनु १२ पलमुलुनु प्रातनेतिनि प्रस्थमुनु शर्कर एन्मिदि पलमुलुनु वैचि रागिपात्रलो पक्वमु चेसि चल्लार्चि दिंपवलयुनु. तेने ८ प॥ शिलाजित्तु २ पल॥ एलकुलु लवंगपुपट्ट अरतुलम चो॥ वायुविडंगमु ३ पलमुलु मुनग पिप्पळ्लु त्रिफलमुलु इवि २ पलमुलु कासीसमु २ पल॥ वीटिनि चूर्णमु चेसि दीनिनि पैदानियन्दु वैचि मधिंचि दिनमोक तु!

आंध्र तात्पर्यसहितमु. ३४९

चोप्पुन भक्षिंपवलयुनु. पालु नीटिपट्टुमृगमूलमांसमु अनुपानमु चेयवलयुनु. वातकफमुल निधि पोगोट्टुनु. कामेरलु पांडुरोगमुलु वापुलु भगंदरमु मूर्च्छ मोहमु विषमु पिच्चि कृत्रिमविषमुलु वीनिबोगोट्टुनु. स्थौल्यमुनु तग्गिंचुनु. पाताळतुल्यमुगा कुक्षिनि चेयुनु. इदि बलकरमु वाजीकरणमुनगु रसायनमु. मुदुतलु तलनेरियुट मुन्नगुवानिं बोगोट्टुनु. संतानप्रदमगुनु. अरटिऊच गंजि ओककूर ओकपंड्लु करीरमु काकरकाय करमर्दकमु अनुसारंतिनि तिनरादु.

---

❖ त्रिफलाद्य तैलमु ❖

श्लो. त्रिफलातिविषा मूर्वा त्रिवृच्चित्रक वासकैः, निंबारग्वध षड्ग्रंथा सप्तपर्ण निशाद्वयैः । २६ । गुडूचींद्रसुराकृष्णा कुष्ठसर्षपनागरैः, तैल मेभि स्समं पक्वं सुरसादिरसाप्लुतं । २७ । पानाभ्यंजन गंडूष नस्यवस्तिषु योजितं, स्थूलतास्य कंड्वांदीन् जयेत्कफकृता न्गदान् । २८ ।

तात्पर्यमु: त्रिफलमुलु अतिवस चागफलमु तेल्लतेगड चित्रमूलमु अड्डसरमु निंबमु अम्लवेतसमु वस पाताळपसपु म्रानिपसपु तिप्पतीगे कोडिसेपालवित्तुलु पिप्पळ्ळु कोष्ठु आवालु शोंति वीटिकल्कमु सुरसादिगणरसमु वीटितोँ दैलमुनु पक्वमु चेसि त्रागवलयुनु. अभ्यंजनमु गंडूषमु (पुक्किलिंत) वस्तिकर्ममु वीटियंदु नुपयोगिंपवलयुनु. वार्धकमु मांद्यमु गज्जि मुन्नगुरोगमुलनु जयिंचुनु.

---

❖ शिरीषादिप्रलेहमु ❖

श्लो. शिरीषलामज्जक हेमलोध्रै स्त्वग्दोषसंस्वेदहरः प्रहर्षः, पत्रांजलौहभयचंदनानि शरीरदौर्गंध्यहरः प्रदेहः । २९ । वासादलरसालेपा च्छंखचूर्णेन संयुतः, बिल्वपत्ररसै र्वापि गात्र दौर्गंध्यनाशनः । ३० । हरीतकीलोध्रमरिष्टपत्रंचूतत्वचो दाडिमवल्कलं च, एषोंगरोगः कथितोऽंगनानां जंघाकषायश्च नराधिपानां । ३१ । दलजललघुमलयभव विलेपनं हरति देहदौर्गंध्यं, विमलारनाळसहितं पीत मिवालंबुषाचूर्णं, ३२ । गोमूत्रपिष्टं विनिहंति कुष्ठं, वर्णोज्वलं गोपयसा च युक्तं, कच्छ्वादि दौर्गंध्यहरं पयोभिः शस्तं वशीकृद्र

350 చక్రదత్త — ౩౬. ఉదరాధికారము.

జనీద్వయేన. 33. చించాపత్రస్వరససముదితం కక్షాదియోజితం జయతి, దగ్ధహరిద్రోద్వర్తన మచిరా ద్దేహస్య చార్గంధ్యం. 34. హస్తపాదశ్రుతో యోజ్యం గుగ్గులుం పంచతిక్తకం, అధవా పంచతిక్తాఖ్యం ఘృతం ఖాదే దతంద్రితః. 35.

దిరిసెన అవిరిగడ్డి కర్పూరము లొద్దుగ వీటితో సంపూర్ణచేసిన త్వగ్దోషములు హరించును. చెమ్మటపోవును. యవలగంజి మందారము తగరము చందనము వీటితోనైన పైపూత యొడలిచెడువాసనను బోఁగొట్టును. అడ్డసరపు ఆకులరసములో శంఖచూర్ణమును కలిపి పూసినఁగాని మారేడు ఆకులరసముతో పూసినను గాని శరీరమునదుర్గంధములు హరించును. కరక్కాయలు లొద్దుగ వేపఆకు మామిడిచెక్క దానిమ్మబెఱడు వీటిని రాచిన స్త్రీయంగములు ప్రీతిఁగలిగించును. రాజసుఖమునొసగును. జాఫత్రీ కురువేరు తగరము వేప వీటిలేపము దుర్గంధము నణఁగించును. గోమూత్రముతో నూరినపసపు కుష్ఠును బోఁగొట్టును. కాంతినిచ్చును. చంకలుయిన్నుగువాని వాసనపోవును. వశీకరణముఁగావించును. చింతాకురసముతో పసపుగాల్చి నూరిపూసికొన్నను కాల్చినపసపు నలుగు పెట్టుట చేతను శరీరపువాసన నశించును. పంచతిక్తములును గుగ్గిలము హస్తపాదశ్రోత్రములయందు లేపనఁ జేసికొనినను పంచతిక్తఘృతమును చక్కఁగా త్వరపడక త్రాగినను శరీరపు దుర్గంధములు తొలగును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు స్థౌల్యాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

---

౩౬. ఉదరరోగాధికారము.

ఉదరమునందు సామాన్యములగు నుపాయములు.

శ్లో. ఉదరే దోషసంపూర్ణే కుక్షౌ మందో యతో౨ నలః, తస్మాద్దోభ్జ్యాని యోజ్యాని దీపనాని లఘూని చ. 1.

రక్తశాలీ న్యవాన్ముద్గాం జాంగలాం శ్చ మృగద్విజాన్, పయోమూత్రాసవారిష్ట మధుసీధు తథా పిబేత్. 2.

వాతోదరం బలవతః పూర్వగ్ంస్నేహై రుపాచరేత్, స్నిగ్ధాయ స్వేదితాంగాయ దద్యా త్స్నేహవిరేచనం. 3.

హృతే దోషే పరిశ్రాంతం వేష్టయే ద్వాససోదరం, తథా స్యా నవకాశత్వా ద్వాయునా ధ్మాపయే త్పునః. 4.

దోషాతిమాత్రోపచారాత్స్య

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 351

త్తోమార్గనిరోధనాత్, సంభవత్యుదరం తస్మా న్నిత్య మేనం విరేచయేత్. 5. విరిక్తే చ యథా దోషహరైః పేయా శ్రుతా హితా, వాతోదరీ పిబే త్తక్రం పిప్పలీలవణాన్వితం. 6. శర్కరామరిచోపేతం స్వాదు పిత్తోదరీ పిబేత్, యమానీసైంధవాజాజీ వ్యోషయుక్తం కఫోదరీ. 7.

దోషపూర్ణమగు నుదరరోగమునందు కుక్షియందు మందాగ్ని యుండుటచే నాహారపదార్థములను దీపనములను లఘువులనుగా నీయవలయును. ఎఱ్ఱని వరిబియ్యము యవలు పెసలు నీటిపట్టుజంతువులయు పక్షులయు మాంసము పాలు గోమూత్రము మద్యము మధువు మున్నగునవి పథ్యపదార్థములు. వాతోదరముగలవానికి మున్నుందుగా స్నేహవిధులచే చికిత్సఁ జేయవలయును. చెమటపట్టించిన పిమ్మట విరేచనములకు ఇప్పింపవలయును. దోషము హరించినపిమ్మట గుడ్డతో పొట్టను చుట్టవలయును. అవకాశములేకపోవునట్లుగాని నింపవలయును. దోషముల నుపచరించుటచేతను స్త్రోతోమార్గముల నరికట్టుటచేతను ఉదరరోగములుపుట్టును. కావునఎప్పుడును సరియే. విరేచనమున కిప్పింపవలయును. పిమ్మట దోషహరములగు పదార్థములతో పేయనుచేసి యీయవలయును. వాతోదరరోగి పిప్పళ్లు ఉప్పు వేసికొని మజ్జిగను త్రాగవలయును. చక్కెర మిరియములు కలసిన దానిని పిత్తోదర రోగియును అంటుప్పు సైంధవలవణముతో కూడిన తక్రము కఫోదరరోగియు త్రాగవలయును.

❧ తక్రయుక్తమద్యాదులు. ❧

శ్లో. పిబే న్మధుయుతం తక్రం వ్యక్తామ్లం నాతీపేలవం, మధుతైలవచాశుంఠీ శతాహ్వాకుష్ఠసైంధవైః 8. యుక్తం ప్లీహోదరీ జాతం సవ్యోషం తు దకోదరీ, బద్ధోదరీ తు హపుషా దీప్యకాజాజీసైంధవైః. 9. పిబేచ్ఛిద్రోదరీ తక్రం పిప్పలీక్షౌద్రసంయుతం, త్ర్యూషణక్షారలవణైర్యుక్తం తు నిచయోదరీ. 10. గౌరవారోచకార్తానాం సమం దాగ్న్యతిసారిణాం, తక్రం వాతకఫార్తానా మమృతత్వాయ కల్ప్యతే. 11. వాతోదరే పయోఽభ్యాసో నిరూహో దశమూలికః, సౌదావర్తే వాతఘ్నామృష్టతైరండానువాసనః. 12.

తేనెతో కలిపి మజ్జిగను పుల్లనివిగను పలచనివిగను కాకుండునట్లు త్రాగవలయును. తేనె తైలము వస శొంఠి శతావరి కొష్ఠు సైంధవలవణము వీటిని చేర్చి మజ్జిగను త్రాగిన ప్లీహోదరరోగము నశించును. త్రికటుకములతో మజ్జిగను కఫోదరరోగియును

352 చక్రదత్త — ౩౬. ఉదరరోగాధికారము.

బద్ధోదరరోగి హపుషను ఓమము జీలకఱ్ఱ సైంధవలవణములతోను పిప్పళ్లు తేనెతో తక్రమును ఛిద్రోదరరోగియును త్రికటుకములు క్షారములు లవణములతో నిచయోదరియును త్రాగవలయును. ఒడలుబరువు అరోచకము మందాగ్ని అతిసారము వాతము కఫము వీటితో బాధపడెడివారికి తక్రము అమృతమువంటిది. వాతోదరమునందు పాలను త్రాగుటయును నిర్వస్తిఁ జేయుటయు హితములు. ఉదావర్తసహితములగు వాతోదరరోగులయందు వాతనాశకములగు నాహారౌషధములను ఆముదము మున్నగు వానితో వస్తులను యిచ్చుట మంచిది.

సాముద్రాది చూర్ణము.

శ్లో. సాముద్రసౌవర్చలసైంధవాని, క్షారం యవానా మజమోదకం చ,
సపిప్పలీచిత్రక శృంగబేరం, హింగువిడం చేతి సమాని కుర్యాత్ . 13.
ఏతాని చూర్ణాని ఘృతప్లుతాని భుంజీత పూర్వం కవలం ప్రశస్తం,
వాతోదరం గుల్మ మజీర్ణ భుక్తం వాయుప్రకోపం గ్రహణీం చ దుష్టాం. 14.
అర్శాంసి దుష్టాని చ పాండురోగం భగందరం చేతి నిహంతి సద్యః 15.

తాత్పర్యము: సముద్రపు ఉప్పు సౌవర్చలవణము సైంధవలవణము యవక్షారము ఓమము పిప్పళ్లు చిత్రమూలము అల్లము ఇంగువ అంటుప్పు ఇవి సమానభాగములుగా తీసికొనవలయును. చూర్ణము చేసి (వీటిని) ఆచూర్ణమును అన్నములో తొలికబళమున నేతితో తినుట మంచిది. వాతోదరము గుల్మము అజీర్ణము వాతప్రకోపము గ్రహణి మూలరోగము పాండురోగము భగందరము వీటిని యీచూర్ణము నశింపఁజేయును.

---

పిత్తోదరాదులకు విరేచనాదులు.

శ్లో. పిత్తోదరే తు బలినం పూర్వ మేవ విరేచయేత్ ,
అనువాస్య బలం క్షీరవస్తిశుద్ధంవిరేచయేత్. 16.
పయసా సత్రివృత్కల్కేనోరుబూకశృతేన వా,
శాతలాత్రాయమాణాభ్యాం శృతేనారగ్వధేన వా. 17.
కఫా దుదరిణం శుద్ధం కటుక్షారాన్నభోజితం,
మూత్రారిష్టాయస్కృతిభి రోజయే చ్చ కఫాపహైః. 18.
సన్నిపాతోదరే సర్వం యథోక్తం కారయే త్క్రియాం,
ప్లీహోదరే ప్లీహహరం కరోదరహరం తథా. 19.
స్విన్నాయ బద్ధోదరిణే మూత్రం తీక్ష్ణౌషధాన్వితం,
స తైలం లవణం దద్యా న్నిరూహం సానువాసనం. 20.
పరిస్రంసిని చాన్నాని తీక్ష్ణం చైవ విరేచనం,
ఛిద్రోదరమృతే స్వేదో శ్లేష్మోదరవదాచరేత్

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 353

త్. 21. జాతంజాతం జలం స్రావ్యం శాస్త్రోక్తం శస్త్రకర్మ చ, జలోదరే విశేషేణ ద్రవసేవాం వివర్జయేత్. 22. దేవదారు పలాశార్క హస్తిపిప్పలిశిగ్రూకైః, సాశ్వగంధైః సగోమూత్రైః ప్రదిహ్యా దుదరం శనైః. 23. మూత్రాణ్యష్టావుదరిణాం సేకే పానే చ యోజయేత్, స్నుహీపయోభావితానాం పిప్పలీనాం పయోఽశనః. 24. సహస్రం చ ప్రయుంజీత శక్తితో జఠరామయీ, శిలాజతూనాం మూత్రాణాం గుగ్గులో స్త్రైఫలస్య చ. 25. స్నుహీక్షీరప్రయోగశ్చ శమయ త్యుదరామయమ్, స్నుక్పయసా పరిభావితతండులచూర్ణై ర్నిర్మితః పూపః. 26.

ఉదర ముదారం హింస్యా ద్యోగోయం సప్తరాత్రేణ, పిప్పలీవర్ధమానం వా కల్పదృష్టం ప్రయోజయేత్. 27. జఠరాణాం వినాశాయ నాస్తి భేస సమం భువి.

పిత్తోదరమునందు బలవంతునికి తొలుత విరేచనములఁ జేయింపవలయును. దుర్బలుఁడగునేని క్షీరవస్తులచే శుద్ధము చేసి నిరేచనమును ఇప్పించవలయును. తెల్లతెగడ కల్కముతో పాలనుగాని ఆముదపుకల్కముతో సిద్ధముచేసిన పాలనుగాని పుల్లప్రబ్బలితోనైన పాలతోగాని ప్రవర్తికియ్యవలయును. కఫముచేతనగు నుదరరోగికి తీక్ష్ణమును క్షారమునగు. నాహారమును, కఫనాశకములగు గోమూత్రము అరిష్టము మందారము వీటితో భ్రైట్టింపవలయును. సన్నిపాతోదరములకు నిదే చికిత్సఁ జేయనలయును. ప్లీహోదరములకు ప్లీహనాశకములును ఉదరనాశకములు నగు పదార్థములను సేవింపవలయును. స్వేదితముఁ జేయించిన బద్ధోదరరోగమునకు తీక్ష్ణాషధయుతమగు గోమూత్రము నీయవలయును. పరిస్రంసరోగీ అన్నమును విరేచనమును కఫోదరోగీవలె నాచరింపవలయును. వెంటవెంటనే జలమును వెడలించుటయును, శాస్త్రప్రకారము శస్త్రకర్మములఁ జేయించుటయును మంచిది. జలోదరమునందు విశేషముగా జలపదార్థములను తినరాదు. దేవదారువు మోదుగు జిల్లేడు ఏనుగుపిప్పలి మునగ పెన్నేరు గోమూత్రము వీటితో నుదరమును లేపనచేయవలయును. వేయిపిప్పళ్లను జెముడుపాలలో నాన్పవైచి వానిని శక్తి్యనుసారముగా నుదరరోగి తినవలయును. జెముడుపాలలో బియ్యమును నాన్పవైచి పొడిచేసి కట్టిన ఎదురాత్రులలో నుదరరోగము పోగొట్టును. లేనిచో శాస్త్రసిద్ధముగా వర్ధమానపిప్పలి నుపయోగించినను ఉదరరోగములు నశించుటకు సాటిలేని యౌషధము అగును.

45

356 చక్రదత్త—౩౭. ఉదరరోగాధికారము.

దంతి వస కొడిసెపాలవిత్తులు శంఖిని లొద్దుగ తెల్ల తెగడ వీటికల్కమును గోమూత్రముతోఁద్రాగిన ఉదరరోగములు నశించును. గేదెమూత్రము పాలుకలిపి నిరాహారియై ఏడుదినములు త్రాగిన సుదరరోగము నశించును. గవాక్షి శంఖిని దంతి నీలిని వీటికల్కముతో గోమూత్రమునుసర్వోదరరోగశాంతికై త్రాఁగవలయును. జిల్లేడాకునకు ఉప్పురాచి పొగలేకుండ మండించి దధిమండముతో పాలలో కలిపి త్రాగిన గుల్మములు ప్లీహోదరములు నశించును. మునగ కషాయమును సైంధవలవణము పిప్పళ్లు మిరియములు ఆమ్లవేతము వీటితో చేర్చి త్రాగిన ప్లీహోదరములు నశించును. రోహితకము కరక్కాయలపొడితో భావన చేసిన మూత్రము నుదకమును త్రాగిన ఉదరములు ప్లీహ మేహము మూలరోగము జంతువాతము గుల్మము మున్నగునవి నశించిపోవును.

❧ దేవదారు కషాయము ❧

శ్లో. దేవద్రుమం శిగ్రుమయూరకం చ గోమూత్రపిష్టా నథవాశ్వగంధాన్,
పీత్వా శు హన్యా దుదరం ప్రవృద్ధం కృమీ న్సశోధానుదరం చ దూష్యం. 48.
దశమూలదారునాగర చ్ఛిన్నరుహాపునర్నవా భయాక్వాథః,
జయతి జలోదర శోధ శ్లీపదగలగండ వాతరోగాం శ్చ. 49.
హరీతకీనాగర దేవదారు పునర్నవాభిన్నరుహకషాయః,
సగుగ్గులు ర్మాత్రయుత శ్చ పేయః శోధోదరాణాంప్రవరః ప్రయోగః. 50.
ఏరండతైలం దశమూల మిశ్రం గోమూత్రయుక్త త్రిఫలారసో వా,
నిహన్తి వాతోదరశోధశూలం క్వాథః సమూత్రో దశమూలజ శ్చ. 51.

దేవదారు మునగ మయూరకము గాని గోమూత్రముతోనూరిన పెన్నేరుగాని ఉదరరోగములఁ పోగొట్టును. దశమూలములు మ్రానిపసపు శొంఠి ఛిన్నరుహ పునర్నవ కరక్కాయ వీటికషాయము జలోదరము వాపు శ్లీపదము గలగండము వాతరోగము వీనినిపోగొట్టును. కరక్కాయలు శొంఠి దేవదారు పునర్నవా ఛిన్నరుహ వీటికషాయమును గుగ్గిలము మూత్రముతో నూరి త్రాగిన వాపు ఉదరములు శాంతించును. ఆముదమును దశమూలములలోఁ కలిపి గాని త్రిఫలముల రసమును గోమూత్రముతో గాని త్రాగిన వాతోదరము శోఫ శూలము నష్టమగును.

❧ పునర్నవాష్టకము. ❧

శ్లో. పునర్నవా నింబపటోల శుంఠీ తిక్తాభయా దార్వ్యమృతా కషాయః.
సర్వాంగశోథోదర కాసశూల శ్వాసాన్వితం పాండుగదం

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము | 357

---

సంస్కృత శ్లోకములు (దేవనాగరి లిపిలో / Sanskrit in Devanagari)

... निहन्ति ॥ ५१ ॥

पुनर्नवां दार्व्यभयां गुडूचीं पिबेत्समूत्रां महिषाक्षयुक्ताम् ।
त्वग्दोषशोथोदरपाण्डुरोगस्थौल्यप्रसेकोर्ध्वकफामयेषु ॥ ५२ ॥

गोमूत्रयुक्तं महिषीपयो वा क्षीरं गवां वा त्रिफलाविमिश्रम् ।
क्षीरान्नभुक्केवलमेव गव्यं मूत्रं पिबेद्वा श्वयथूदरेषु ॥ ५३ ॥

पुनर्नवा दार्व्यमृता पाठा बिल्वं श्वदंष्ट्रिका ।
बृहत्यौ द्वे रजन्यौ द्वे पिप्पल्यश्चित्रकं वृषम् ॥ ५४ ॥

समभागानि संचूर्ण्य गवां मूत्रेण वा पिबेत् ।
बहुप्रकारं श्वयथुं सर्वगात्रविसारिणम् ॥ ५५ ॥

हन्ति शूलोदराष्ठीलाव्रणांश्चैवोद्धतानपि ।
पुराणं माणकं पिष्ट्वा द्विगुणीकृततण्डुलम् ॥ ५६ ॥

साधितं क्षीरतोयाभ्यामभ्यसेत्पायसं ततः ।
हन्ति वातोदरं शोथं ग्रहणीं पाण्डुतामपि ॥ ५७ ॥

सिद्धो भिषग्भिराख्यातः प्रयोगोऽयं निरत्ययः ।
दशमूलतुलार्धरसे सप्ताक्षैः पञ्चकोलैः पलिकैः ।
सिद्धं घृतार्धपात्रं दधिमस्तुकमुदरगुल्मघ्नम् ॥ ५८ ॥

---

ఆంధ్ర తాత్పర్యము (Telugu Commentary)

పునర్నవ నింబము చేదుపొట్ల శొంతి పిప్పళ్లు కరక్కాయ మ్రానిపసపు తిప్పతీగె వీటికషాయమును త్రాగినచో సర్వాంగశోధను ఉదరము కాసము శూల శ్వాస పాండురోగములు నశించును. గలిజేరు మ్రానిపసపు లేక తిప్పతీగె మహిషాక్షి వీటిని గోమూత్రముతో త్రాగినచోఁ ద్వగ్దోషములు వాపు ఉదరరోగములు పాండువు దొండబారుట కఫరోగము ఇవి యన్నియును తొలగును. గోమూత్రముతో ఎనుముపాలుగాని త్రిఫలములతో ఆవుపాలుగాని కేవలగోమూత్రముతో పాలను చేర్చిన అన్నమునుగాని సేవించిన వాపులు ఉదరరోగములు నశించును. గలిజేరు మ్రానిపసపు కరక్కాయ అగరుశొంతి బిల్వఫలము శ్వదంష్ట్ర రెండువిధములగు వాకుడు పసుపు మ్రానిపసుపు, పిప్పళ్లు చిత్రమూలము వృషము వీటిని సమానభాగములను పొడిచేసి గోమూత్రముతో త్రాగిన సమస్తాంగములయందు వ్యాపించిన వాపులు శూలలు అష్ఠీలోదరములు హెచ్చుపెరిగిన వ్రణములు నశించును. ప్రాతదియగు మాణకమును పొడిచేసి రెండురెట్లు బియ్యముతో చేర్చి పాలతో నీటితో పాయసముగా చేసి త్రాగిన వాతోదరము వాపు గ్రహణి పాండురోగములను పోగొట్టును. ఇయ్యది సిద్ధప్రయోగమని వైద్యులచేతఁ జెప్పఁబడినది. దశమూలముల రసము అడతులమంతలో పంచకోలములు ౭ కపలను సమానభాగము నేయివైచి మజ్జిగ తేటతో త్రాగిన గుల్మరోగములు నశించును.

354 चक्रदत्त—३६. उदररोगाधिकारमु.

पटोलादि चूर्णमु.

श्लो. पटोलमूलं रजनी विडङ्गं त्रिफलात्वचं, 28. कम्पिल्लकं नीलिनीं च त्रिवृतां चेति चूर्णयेत्, षडाद्या न्कार्षिका नन्त्यां स्त्रींश्च द्वित्रिचतुर्गुणान्. 29. कृत्वा चूर्णं ततो मुष्टिं गवां मूत्रेण वा पिबेत्, विरिक्तो जाङ्गलरसैर्भुञ्जीत मृदु मोदनं: 30. मण्डं पेयां च पीत्वा च सर्व्योषं षडहः पयः, शृतं पिबेत्तु तच्चूर्णं पिबे देवं पुनःपुनः. 31. हन्ति सर्वोदरा ण्येत च्चूर्णं जातोदका न्यपि, कामलां पाण्डुरोगं च श्वयथुं चापकर्षति. 32.

चेदुपोट्ल पसपु वायुविडङ्गमुलु करक्कायलु ताडि उसिरिक कम्पिल्लमु नीलिनि तेल्लतेगड वीटिनि चूर्णमु चेयवलयुनु. मोदटिआरिण्टि नोक्कोक्क तुलमु चो॥ कम्पिल्लमुनु रण्डु, तु॥ नीलिनि 3तु॥ तेल्लतेगड पलमुनु चूर्णमुचेसि ओकपलमुपोडिनि गोमूत्रमुतो त्रागवलयुनु. विरेचनमुलु गलिगिनचो अडविजन्र्हुल मांसमुतो मेत्तनियन्नमु तिनवलयुनु. त्रिकटुकमुलु मन्दमुनु पेयनु चेसिकोनि आरुपूटलु त्रागिन समस्तोदररोगमुलुनु नशिञ्चुनु. काचिनपालतो दीनिनि माटि माटिकि त्रागवलयुनु. इय्यदि उदररोगमुलनु कामेललनु पाण्डुरोगमुलनु वापुनु नशिम्पఁजेयुनु.

---

नारायण चूर्णमु.

श्लो. यमानी हपुषा धान्यं त्रिफला सोपकुञ्चिका, कारवी पिप्पलीमूल मजगन्धा शठी वचा. 33. शताह्वा जीरकं व्योषं स्वर्णक्षीरीसचित्रकम्, द्वौक्षारापौष्करंमूलं कुष्ठं लवणपञ्चकं. 34. विडङ्गं च समांशानि दन्त्या भागत्रयं तथा, त्रिवृद्द्विशाले द्विगुणे शातला स्या च्चतुर्गुणा. 35. एष नारायणो नामचूर्णो रोगगणापहः, नैनं प्राप्य भिवर्धन्ते रोगा विष्णुमिवासुराः. 36. तक्रेणोदरिभिः पेयो गुल्मिभि र्वदराम्बुना, आनद्धवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया. 37. दधिमण्डेन विट्सङ्गे दाडिमाम्बुभि रर्शसि, परिकर्तेच वृक्षाब्लै रुष्णाम्बुभि रजीर्णके. 38. भगन्दरे पाण्डुरोगे कासे श्वासे गलग्रहे, हृद्रोगे ग्रहणी दोषे कोष्ठे मन्दानले ज्वरे. 39. दंष्ट्राविषे

आन्ध्र तात्पर्यसहितमु. ३५५

मूलविषे सगरे कृत्रिमे विषे, यथार्हं स्निग्धकोष्ठेन पेयमेत द्विरेचनम्. ४०.

वामुनु बोडतरमु धनियामुलु त्रिफलमुलु नल्लजीलकर्र अडविजीलकर्र कलंजि अजमोदमु मोडि तुलसि कचूरमु वस पिल्लीपीचर जीलकर्र शोंठिमिरियमुलु पिप्पळ्लु चुक्कआकु चित्रमूलमु यवक्षारमु सज्जक्षारमु पुष्करमूलमु कोष्ठु पंचलवणमुलु वायुविडंगमुलु वीटिनि समानभागमुलनु दंति मूडुभागमुलनु तेल्लतेगड विशाल रेंडुरेट्लनु सप्तला नालुगुभागमुलनु चेर्चि चूर्णमुचेसिन नारायणचूर्ण मनఁबडुनु. इय्यदि रोगसमूहमुलनु पोఁगोट्टुनु. असुरुलु विष्णुवु नोंदि वृद्धि नोंदलेनत्लु दीनिनोंदिन रोगमुलु वर्धिल्लఁजालवु. उदररोगमुलु मज्जिगतोनु गुल्मरोगमुलु तेनेनीटितोनु वातरोगमुनंदु कल्लुतोनु विट्संगमुनंदु दधिमण्डमुतोनु मूलरोगमुलनु दानिम्मपंड्लरसमु तोनु परिकर्तिकमुनंदु चिंतपंडुतोनु अजीर्णमुनंदु उष्णोदकमुलतोनु भगंदरमु पाण्डुरोगमु कासमु श्वासमु गलग्रहमु हृद्रोगमु ग्रहणि कुष्ठु मंदाग्निलमु ज्वरमु दंष्ट्राविषमुल विषम कृत्रिमविषमु वीटियंदुनु ई चूर्णमुनु सेविंपवलयुनु.

---

दन्त्यादिकल्कमु

श्लो. दन्ती वचा गवाक्षी च शंखिनी तिल्वकं त्रिवृत्, गोमूत्रेण पिबे त्कल्कं जठरामयनाशनम्. ४१.
सक्षीरं माहिषं मूत्रं निराहारः पिबेन्नरः, शाम्य त्यनेन जठरं सप्ताहा दिति निश्चयः. ४२.
गवाक्षी शंखिनी दन्ती नीलिनी कल्कसंयुतम्, सर्वोदरविनाशाय गोमूत्रं पातु माचरेत्. ४३.
अर्कपत्रं सलवण मन्तर्धूमं दहेत्ततः, मस्तुना तत्पिबेत् क्षीरं गुल्मप्लीहोदरापहम्. ४४.
पीतः प्लीहोदरं हन्या त्पिप्पलीमरिचान्वितः, आम्लवेतससंयुक्तः शिग्रुक्वाथः ससैन्धवः. ४५.
गृहीत्वा यस्य संज्ञा मुत्पाट्येन्द्रवारुणीमूलम्, प्रतीप्यते सुदूरे शाम्यते प्लीहोदरं तस्य. ४६.
रोहीतकाभयाक्षोद भावितं मूत्र मम्बु वा, पीतं सर्वोदरप्लीह मेहार्शः क्रिमिगुल्मनुत्.

358
चक्रदत्त — ३६. उदररोगाधिकारमु.

---

चित्रक घृतमु.

श्लो.
चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकात्पले, कल्कै-
सिद्धं घृतप्रस्थं सक्षारं जठरी पिबेत् । ५९ ॥

तात्पर्यमु (आन्ध्रटीक):
नालुगुरेट्ल नीळ्ललो रॆंडुरेट्ल मूत्रमुलो ऒकपलम चित्रमूलमु कल्क-
मुनंदु १६ पलमुल नेतिनि सिद्धमुचेसि यवक्षारमुनु चेर्चिकॊनि उदररोगि
त्रागवलयुनु.

---

बिन्दु घृतमु.

श्लो.
अर्कक्षीरपले द्वे च स्नुहीक्षीरपलानि षट्, पथ्यां कं-
पिल्लकं श्यामां संपाकं गिरिकर्णिकाम् । ६० ॥
नीलिनीं त्रिवृतां दन्तीं शङ्खिनीं चित्रकं तथा, एतेषां पलिकैर्भागैः घृतप्रस्थं विपाचयेत् । ६१ ॥
अथास्य मलिने कोष्ठे बिन्दुमात्रं प्रदापयेत्, यावतो-
स्य पिबेद्विन्दूं स्तावद्वारा विरिच्यते । ६२ ॥
कुष्ठं गुल्म-
मुदावर्तं श्वयथुं सभगन्दरम्, शमयत्युदराण्यष्टौ वृक्षमिं-
द्राशनिर्यथा । ६३ ॥
एतद्बिन्दुघृतं नाम येनाभ्यक्तो विरिच्यते,

तात्पर्यमु (आन्ध्रटीक):
जिल्लेडुपालु २ पलमुलु जेमुडुपालु ८ पलमुलु करक्कायलु कंपिल्लक
मु नल्लतॆगड आम्लवेतसमु विष्णुक्रांत नीलि तॆल्लतॆगड दंति शंखिनि चित्रमूलमु वीटिनि
ऒक्कॊक्कपलम चॊ॥ १६ पलमुल नेतिलो वैचि पक्वमुचेसि मलिनकोष्ठमुनंदॊक
बॊट्टुनु विडुववलयुनु. ऎन्निबिंदुवुलनु वेसिन नन्निमाऱुलु विरेचनमगुनु.
कुष्ठु गुल्ममु उदावर्तमु वापु भगंदरमु अष्टविधोदरमुलु नशिंचुनु. वज्र
मु चॆट्लनु वलॆ नशिंपఁजेयुनु. दीनिनि रुद्दुकोनिन विरेचनमुलఁ गलगఁ जेयुनु.

---

नाराचघृतमु.

श्लो.
दधिमण्डाढके सिद्धात्स्नुहीक्षीरपलात्कल्कैः । ६४ ॥
घृतप्रस्थात्पिबेन्मात्रां तद्यथा जठरशान्तये, तथा सिद्धं घृतप्रस्थं
पयस्यष्टगुणे पिबेत् । ६५ ॥
स्नुहीक्षीरपलकल्कैर्न त्रिवृता षट्प-
लेन च, स्नुहीक्षीरदन्ती त्रिफला विडङ्गं, सिंहीत्रिवृच्चित्रककल्क-
युक्तम्, घृतं विपक्वं कुडवप्रमाणं, तोयेन तस्याक्षम-
थार्धकर्षम् । ६६ ॥
पीतोष्णमम्भोऽनुपिबेद्विरिक्ते पेयां सुभोष्णाम्

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 359

వితరేద్విధిజ్ఞః, నారాచ మేతజ్జఠరామయానాం యుక్త్యోపయుక్తం శమన ప్రదిష్టమ్. 68.

దధిమండము ఒకఆఢకము జెముడుపాలు ఒకపలము వీటిలో సిద్ధముచేసిన 16 పలముల నేయి తాగిన నుదరములు నశించును. అట్టులే సిద్ధంచేయఁబడిన నేతిని ఎన్నిదికట్టపాలలో కలిపి త్రాగవలయును. జెముడుపాలు 1 పలము తెగడ 8 ప॥ జెముడు ఆమ్లవేతసము త్రిఫలములు వాయువిడంగములు వాకుడు తెల్లతెగడ చిత్రమూలము వీటిని 4 పలముల కల్కములో సిద్ధముచేసిన నేతిని మంచినీటితో ఒక తుల॥ త్రాగవలయును. వేడినీటిని త్రాగరాదు. దప్పియైన వేడిపేయను త్రాగవలయును. ఇయ్యది నారాచరసము. ఇది ఉదరరోగములు పోగొట్టును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు ఉదరరోగాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

---

32. ప్లీహరోగాధికారము.

ప్లీహకు సామాన్యోపాయములు.

శ్లో. యమానికా చిత్రక యావశూక షడ్గ్రంథి దస్తీ మగధోద్భవానామ్, ప్లీహాన మేతద్వినిహన్తి చూర్ణ ముష్ణాంబునా మస్తు సురా సవైర్వా. 1.

పిప్పలీం కింశుకక్షార భావితాం సంప్రయోజ యేత్, గుల్మ ప్లీహాపహం వహ్నిదీపనం చ రసాయనీం. 2.

విడంగా జ్యాగ్ని సింధూత్థ సక్తూం దగ్ధ్వా వచాన్వితాన్. పిబేత్తీ రేణ సం చూర్ణ్య గుల్మ ప్లీహోదరాపహం. 3.

తాలపుష్పోద్భవః క్షారః సగుడః ప్లీహనాశనః, క్షారం వా విడకృష్ణాభ్యాం పూతీక స్యామ్లనిఃస్రుతం. 4.

ప్లీహో యకృత్ప్రశాంత్యర్థం పిబేత్త్రాప్త వ్యథాబలం, పాతవ్యో యుక్తితః క్షారః క్షీరేణో దధిశుక్తిభిః. 5.

పయసా వా ప్రయోక్తవ్యాః పిప్పల్యః ప్లీహశాన్తయే, భల్లాతకా భయా జాటీ గుడేన సహ మోదకః. 6.

సప్త రాత్రాన్నిహన్త్యాశు ప్లీహాన మతిదారుణం, శోభాఞ్జనకనిర్యాహం సైంధవాగ్నికణాన్వితం. 6.

పలాశక్షారయుక్తం వా యవక్షారం ప్రయోజయేత్.

వామము చిత్రమూలము యవక్షారము వస దంతి పిప్పళ్లు వీటిచూర్ణమును వేడినీళ్లు మజ్జిగ తేట కల్లు ఆసవము అనువీటిలో దేనితో నైనను త్రాగినను ప్లీహరోగములు నశించును.

360 చక్రదత్త—32. ప్లీహరోగాధికారము.

మోదుగ క్షారములో భావనచేసిన పిప్పళ్ళ నైన నుపయోగింపవచ్చును. వాయువిడంగములు నెయ్యిచిత్రమూలము సైంధవలవణము నన వీటినిచూర్ణ ముచేసి వేయించి పాలతో త్రాగిన గుల్మము ప్లీహమున్ను గునవినశించును. బెల్లముతోతాటిమోవు క్షారమును (అనగా తాటి బెల్లమును) తినిన ప్లీహ పోవును. అంటుపుల్ల పిప్పళ్లు నెమలిఅడ్డు వీటిని బలానుసారముగా ప్రాతఃకాలమునందు ప్లీహయకృద్రోగములుగలవారు భక్షింపవలయును. సముద్రపు ముత్తియము వలనఁబుట్టిన క్షారమును యుక్తిపూర్వకముగా సేవింపవలయును. పిప్పళ్ళు పాలతోనైనను సేవింపవలెను. జీడివిత్తనములు కరక్కాయలు జీలకఱ్ఱ వీటిని బెల్లముతో మాత్రలను కట్టికొని తినినచో నేదురాత్రులలో నసాధ్యమైన ప్లీహరోగములైనను నశించును. మునఁగ కాయ కషాయములో సైంధవలవణము చిత్రమూలము పిప్పళ్లను వేసికొని యవక్షారముతో గాని మోదుగక్షారమును సేవించిన ప్లీహలు నశించును.

❧ ఇతరములగు నుపాయములు. ❧

శ్లో. తిలా స్సలవణాం శ్చైవ ఘృతం షట్ఫలకం తథా. 9.
ప్లీహోద్దిష్టాం క్రియాం సర్వాం యకృతః సంప్రయోజయేత్,
లశునం పిప్పలీమూల మభయాం చైవ భక్షయేత్. 10.
పిబేద్గోమూత్రగంధూషం ప్లీహరోగ విముక్తయే,
ప్లీహజిచ్ఛరపుంఖాయాః కల్క స్తక్రేణ సేవితః,
శరపుంఖైవ సంచర్వ్య జగ్ధ్వా పేయాథవాధవా,
శర్దిష్టానిర్యాహఃససైంధవ స్తిన్తిడీకసంమిశ్రః. 12.
ప్లీహవృద్ధ్యపరమోయోగ్యః పక్వామ్రరసోఽథవా సమాధుః,
దధ్నా భుక్తవతో వామబాహుమధ్యేశిరాంభిషక్. 13.
విధ్యేత్ప్లీహవినాశాయ యకృన్నాశాయ దక్షిణే,
ప్లీహానం మర్దయే ద్గాఢం దుష్టరక్తప్రవృత్తయే. 14.

ఉప్పుతో తిలలను షట్ఫలఘృతమును గాని ప్లీహరోగమునం దియ్యవలయును. ఉల్లిగడ్డ పిప్పలిమూలము కరక్కాయలు వీటిని తినవలయును. గోమూత్రపుపుక్కిళ్ళను పుక్కిలింపవలయును. శరపుంఖకల్కమును మజ్జిగతో సేవించిన ప్లీహరోగములునశించును. శరపుంఖనే చర్వణచేసి తిని త్రాగవలయును. బోడతరము కషాయములో సైంధవలవణము చింతపండుపులుసు చేర్చి త్రాగినను పక్వముచేసి అమ్రరసమునందు తేనెనువైచికొనియైనను త్రాగిన ప్లీహరోగములు నశించును. ప్లీహరోగములు నశించునిమిత్తమున యకృద్రోగము నశించుటకయ్యును దక్షిణబాహుమధ్యమునందు శిరను ఛేదింప-

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 361

వలయును. దుష్టరక్తప్రవృత్తికొఱకై అనగా దుష్టరక్తము నశించి మంచిరక్తము ప్రవ హించుటకు ప్లీహను గాఢముగా మర్దింపవలయును.

మాణాద్యగుటికా

శ్లో. మాణామృతా వాసా స్థిరా చిత్రకసైంధవమ్, నా గరం తాళగండం చ ప్రత్యేకం తు త్రికార్షికమ్. 15. బిడసౌవర్చల క్షార పిప్పల్య శ్చాపి కార్షికాః, ఏతచ్చూర్ణీకృతం సర్వం గోమూత్ర స్యాఢకే పచేత్. 16. సాంద్రీభూతే గుడీం కుర్యాద్దత్వా త్రిఫలమాక్షి కమ్, యకృత్ప్లీహోదరహరో గుల్మార్శో గ్రహణీహరః. 17. యోగః సరికరౌ నామ్నా చాగ్నిసందీపనః పరః.

ప్రమాణితమగు కస్తూరి తిప్పతీగె శొంఠి అడ్డసరము శాలపర్ణి చిత్రమూలము సైంధవలవణము శొంఠి తాళగండము వీటిని ముక్కాలు ముక్కాలుపల॥ చొ॥ తీసికొని అంటుప్పు సౌవర్చలవణము పిప్పళ్లు వీటినిపలము చొ॥ తీసికొని చూర్ణము చేసి 64 పలముల గోమూత్రములో పక్వముచేసి గట్టిపడినపిమ్మట 3 పలముల తేనెనుకలిపి మాత్రలను కట్టవలయును. దీనిని సేవించిన యకృద్రోగము ప్లీహోదరరోగములు మూలరోగము మున్నగునవి యన్నియు నశించును.

---

రోహితాది చూర్ణము

శ్లో. రోహితకాభయాక్షోదభావితం మూత్రమంబు వా. 18. పీతం సర్వోదరప్లీహమేహార్శః క్రిమిగుల్మనుత్, పిప్పలీ నాగరం దంతీ స మాంశం ద్విగుణాభయమ్. 19. చూర్ణం పీతం బిడార్ధాంశం ప్లీహఘ్నం హ్యుష్ణవారిణా, క్రమవృద్ధ్యా దశాహాని దశాపిప్పలికం దినమ్. 20. వర్ధయేత్పయసా సార్థం తథై వాపనయే త్పునః, జీర్ణే జీర్ణే చ భుంజీత షాష్టికం క్షీరసర్పిషా. 21.

రోహితకత్వచము కరక్కాయలు వీటిచూర్ణమును ఆవుమూత్రములోకలిపిగాని మంచినీటితోగాని త్రాగిన ఉదరరోగముమున్నగునవన్నియు నశించును. పిప్పళ్లు శొంఠి దంతెన వీటిని సమానభాగములనుగాఁగొని కరక్కాయ రెండురెట్లు చేర్చి పొడిచేసి ఆచూర్ణమునకు సగభాగము అంటుప్పును కలిపి వేడినీళ్లతో త్రాగినచో ప్లీహరోగములు నశించును. క్రమక్రమముగా పదేసి పిప్పళ్లను వృద్ధి చేయుచు పాలతో దీనిని త్రాగి జీర్ణించినపిదప షష్టిధాన్యపు గంజిని నేతితో చేర్చి త్రాగవలయును.

46

362

चक्रदत्त—32. प्लीहाधिकारमु.

पिप्पलीवर्धमानमुलु.

श्लो. पिप्पलीनां प्रयोगोऽयं सहस्रस्य रसायनः, दशपिप्पलिकः श्रेष्ठो मध्यमः षट्प्रकीर्तितः ॥ 22 ॥
यस्त्रीन्पिप्पलिपर्यरन्तः प्रयोगः सोऽपरः स्मृतः, बृंहणं वृष्यमायुष्यं प्लीहोदरविनाशनम् ॥ 23 ॥
वयसः स्थापनं मेध्यं पिप्पलीनां रसायनं, पञ्चपिप्पलिकश्चापि दृश्यते वर्धमानकः ॥ 24 ॥
पिष्ट्वास्ता बलिभिः पेयाः शृता मध्यबलैर्नरैः, शीतीकृता ह्रस्वबलैर्देहाद्दोषामयान्वितैः ॥ 25 ॥

वेयि पिप्पळ्लु तेच्चि पैदानिवलेने पाकमुचेसिनचो निय्यदि रसायनमगुनु. इंदु पदिपिप्पळ्ळु दिनमुनु तिनुट युत्तममु. आरुतिनुट मध्यममु मूडुतिनुट कनीसमु. धातुवुल निदि वृद्धिपोंदिंचुनु. वीर्यमुनकु हितकरमु. आयुवुनु वृद्धि पोंदिंचुनु. प्लीहोदरमुलनु पोगोट्टुनु. वयस्सुनु निलुपुनु. बुद्धिनि पेंचुनु. इंक नेन्नियोगुणमु लनेकमु लिंदु गलवु.

---

पिप्पलीचित्रक घृतमु.

श्लो. पिप्पलीचित्रकान्मूलं पिष्ट्वा सम्यग्विपाचयेत्, घृतं चतुर्गुणक्षीरं यकृत्प्लीहोदरापहम् ॥ 26 ॥

मोडि चित्रमूलमु वीटिनिनूरि नालुगुरेत्लु पालुकलिपि नेतिनि पक्वमु चेसि सेविंचिन यकृत् प्लीहोदरमुलु नशिंचुनु.

---

पिप्पलीघृतमु.

श्लो. पिप्पलीकल्कसंयुक्तं घृतं क्षीरचतुर्गुणं, पिबेत्प्लीहाग्निसादादि यकृद्रोगहरं परम् ॥ 27 ॥

पिप्पळ्ल कल्कमुनु नालुगु रैट्लपालु वीटिलो सिद्धमुचेसिन घृतमु प्लीह मंदाग्नि मुन्नगुवानिनि पोगोट्टुनु.

---

द्वितीय चित्रकघृतमु.

श्लो. चित्रकस्य तुलाक्वाथे घृतप्रस्थं विपाचयेत्, आरनालंतद्द्विगुणं दधिमण्डं चतुर्गुणम् ॥ 28 ॥
पञ्चकोलकतालीसक्षारैर्लवणसंयुतैः, द्विजीरकनिशायुग्मैर्मरिचं तत्र दापयेत् ॥ 29 ॥
प्लीहगुल्मोदराध्मानपाण्डुरोगारुचिज्वरान्, बस्तिहृत्पार्श्व...