चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము / आन्ध्रतात्पर्यसहितम् ३७७

मूलेन परिषेचितः, हस्तीकरणपलाशस्य गलगण्डः प्रशाम्यति ॥ २ ॥

सर्षपाञ् शिग्रुबीजानि शणबीजातसीयवान्, मूलकस्य च बीजानि तक्रेणाम्लेन पेषयेत् ॥ ३ ॥

गण्डानि ग्रन्थयश्चैव गलगण्डाः सुदारुणाः, प्रलेपात्तेन शाम्यन्ति विलयं यान्ति चाचिरात् ॥ ४ ॥

जीर्णकर्कारूकरसो बिडसैन्धवसंयुक्तः, नस्येन हन्ति तरुणं गलगण्डं न संशयः ॥ ५ ॥

जलकुम्भीकजं भस्म पक्वं गोमूत्रगालितं, पिबेत्कोद्रवभक्ताशी गलगण्डप्रशान्तये ॥ ६ ॥

सूर्यावर्तरसोनाभ्यां गलगण्डोपनाहने, स्फोटास्रावैः शमं याति गलगण्डो न संशयः ॥ ७ ॥

---

आन्ध्रतात्पर्यम् (తెలుగు తాత్పర్యము)

యవలు, పెసలు, పొట్లకాయ, కటువు, రూక్షము అగు అన్నము, ఛర్ది రక్తస్రావము మున్నగునవి గళగండమునందు హితకరములు. కడుగునీటితో ఆముదపు గింజలను మోదుగువేళ్లను నూరి లేపనచేసిన గళగండములు నశించును. ఆవాలు మునగవిత్తులు జనపవిత్తులు అవిసె యవలు ముల్లంగివిత్తులు వీటినన్నిటిని పులిమజ్జిగతోనూరి లేపనచేసినను ఉంచినను గండములు కణుతులు భయంకరములగు గళగండములు ఈలేపనవలన శీఘ్రముగా నశించును. ప్రాతసారకాయరసములో అంటుప్పు సైంధవలవణములను చేర్చి నస్యవిధి చేసిన తరుణములగు గలగండములు నశించును. సందియము లేదు. జలోత్పన్నమగు చెంగల్వకోష్టును కాల్చి గోమూత్రములో వైచికొని త్రాగినను కొఱ్ఱలను తినినను గళగండములు నశించును.

---

తుంబీతైలాదులు (तुम्बीतैलादयः)

श्लो. तिक्तालाबुफले पक्वे सप्ताहामुषितं जलं, मद्यं वा गलगण्डघ्नं पानात्पथ्यानुसेविनः ॥ ८ ॥

कट्फलचूर्णानलवणो गलगण्ड महरति, घृतमिश्रं सीतमिव श्वेतगिरिकर्णिकामूलं ॥ ९ ॥

महिषीमूत्रविमिश्रं लोहमलसंस्थितं घटे मासं, अन्तस्थामविदग्धं लिह्यान्मधुनाथ गलगण्डे ॥ १० ॥

जिह्वायाः पार्श्वतोऽधस्ताच्छिरा द्वादश कीर्तिताः, तासां स्थूलशिरे द्वे (२) ऽथ छिन्द्यात्ते च शनैः शनैः ॥ ११ ॥

बडिशेनैव संगृह्य कुशपत्रेణ बुद्धिमान्, स्रुते रक्ते व्रणे तस्मिन् दद्यात् सगुडमार्द्रकम् ॥ १२ ॥

भोजनं चाऽनभिष्यन्दि यूषः कौलत्थ इष्यते, कर्णयुग्मबहिःसन्धिमध्याभ्याने स्थितं च

48