चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 385

గుల్ఫస్యాధః శిరాం విధ్యేచ్ఛ్లీపదే పిత్తసంభవే, పిత్తఘ్నీం చ క్రియాం కుర్యాత్పిత్తార్బుదవిసర్పవత్. 7.
మంజిష్ఠాం మధుకం రాస్నాం సహింస్రాం సపునర్నవామ్, పిష్ట్వారనాలై ర్లేపోయం పిత్తశ్లీపద శాంతయే. 8.
శిరాం సువిదితాం విధ్యేదంగుష్ఠే శ్లేష్మశ్లీపదే. మధుయుక్తాని చాభీక్ష్ణం కషాయాణి పిబేన్నరః. 9.
పిబేత్సర్షప తైలేన శ్లీపదానాం నివృత్తయే, పూతీకరంజచ్ఛదజం రసం వాపి యథాబలమ్. 10.

లంఘనము లేపనము స్వేదనము విరేచనము రక్తస్రావణము కఫనాశక పదార్థములను సేవించుట నను వీనిచేత శ్లీపదరోగమునకు చికిత్సఁ జేయవలయును. ఉమ్మెత్త ఆముదము వావిలి గలిజేరు మునగ ఆవాలు వీటినినూరి లేపన చేసిన ప్రాతబడిన శ్లీపదములను కూడ నశింప జేయును. జిల్లేడువేళ్లను గాని ప్రత్తివేళ్లను గాని గంజితో నూరి లేపనచేసిన శ్లీపదము మొదలంట నశించును. మంగవేళ్లు వందాక వేళ్లు నూరి నేతితోకలిపి త్రాగినను మొలత్రాటితో నెల్లప్పుడును కట్టుకొనియున్నను శ్లీపదముల నశించును. చిత్రమూలము దేవదారువులు యొక్కగాని ఆవనుఃగలయొక్క గాని కల్కమును గోమూత్రముతో నూరి వెచ్చజేసి లేపన చేసిన హితమగును. వాతశ్లీపదములందు స్నేహము స్వేదను ఉపనాహమును వైద్యుఁడు చేయుచుండవలయును. పిత్తశ్లీపదమునందు గుల్ఫమునకు క్రిందన నులం ఛేదింపవలయును. పిత్తార్బుదము పిత్తవిసర్ప వీట్ల చేసినట్లే ఇందుచికిత్సను చేయ వలయును. మంజిష్ఠ యష్టిమధుకము సన్న రాస్నా జటామాంసి గలిజేరు వీటిని గంజితో నూరి లేపనచేసిన పిత్తశ్లీపదములు నశించును. శ్లేష్మశ్లీపదములకు అంగుష్ఠమునందు చక్కగా గుర్తించి నాడీచ్ఛేదనముఁ జేయవలయును. మధుయుక్తములగు కషాయములను పిమ్మటఁ ద్రాగవలయును. లేనిచో శ్లీపదరోగ శాంతికై నెమలిఅడుగుఆకులరసమును తైలముతోఁ ద్రాగవలయును.

---

వృద్ధదారక చూర్ణము.

శ్లో.
అనేనైవ విధానేన పుత్రజీవకజం రసమ్, కాంజికేన పిబేచ్చూర్ణం మూత్రైర్వా వృద్ధదారజమ్. 11.
రజనీం గుడసంయుక్తాం గోమూత్రేణ పిబే న్నరః, వర్షోత్థం శ్లీపదం హంతి దద్రుకుష్ఠం విశేషతః. 12.
గంధర్వతైలభృష్టాం హరీతకీం గోజలేన యః పిబతి, శ్లీపదబంధనముక్తో భవ త్యసౌ సప్తరాత్రేణ. 13.
ధాన్యామ్లం తైలసంయుక్తం కఫవాతవినాశనమ్, దీపనం చామదోషఘ్న మేత చ్ఛ్లీపదనాశనమ్. 14.
గోధావతీమూలయుక్తాం ఖాదే న్మాహేండరీం నరః, జయే

49

---

సంస్కృత శ్లోకములు (దేవనాగరీ లిపిలో / Sanskrit Verses in Devanagari):

गुल्फस्याधः शिरां विध्येच्छ्लीपदे पित्तसम्भवे ।
पित्तघ्नीं च क्रियां कुर्यात्पित्तार्बुदविसर्पवत् ॥ ७ ॥

मञ्जिष्ठां मधुकं रास्नां सहिंस्रां सपुनर्नवाम् ।
पिष्ट्वारनालैर्लेपोऽयं पित्तश्लीपदशान्तये ॥ ८ ॥

शिरां सुविदितां विध्येदङ्गुष्ठे श्लेष्मश्लीपदे ।
मधुयुक्तानि चाभीक्ष्णं कषायाणि पिबेन्नरः ॥ ९ ॥

पिबेत्सर्षपतैलेन श्लीपदानां निवृत्तये ।
पूतीकरञ्जच्छदजं रसं वापि यथाबलम् ॥ १० ॥

वृद्धदारक चूर्णम्

श्लो.
अनेनैव विधानेन पुत्रजीवकजं रसम् ।
काञ्जिकेन पिबेच्चूर्णं मूत्रैर्वा वृद्धदारजम् ॥ ११ ॥

रजनीं गुडसंयुक्तां गोमूत्रेण पिबेन्नरः ।
वर्षोत्थं श्लीपदं हन्ति दद्रुकुष्ठं विशेषतः ॥ १२ ॥

गन्धर्वतैलभृष्टां हरीतकीं गोजलेन यः पिबति ।
श्लीपदबन्धनमुक्तो भवत्यसौ सप्तरatreण ॥ १३ ॥

धान्याम्लं तैलसंयुक्तं कफवातविनाशनम् ।
दीपनं चामदोषघ्नमेतच्छ्लीपदनाशनम् ॥ १४ ॥

गोधावतीमूलयुक्तां खादेन्माहेन्द्रीं नरः । जये... ॥