चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

392 చక్రదత్త — ౪3. వ్రణశోధాధికారము.

ప స్ఫుటతి ద్రుతమ్. 21. చిరబిల్వాగ్నికో దంతీ చిత్రకోహయమా
రకః, కపోతకఙ్కగృధ్రాణాం పురీషాణి చ దారణం. 22. క్షారద్రవ్యాణి
వా యాని క్షారో వా దారణః పరః, ద్రవ్యాణాం పిచ్ఛిలానాం తు
త్వజ్మూలాని ప్రపీడనం. 23. యవగోధూమమాషాణాం చూర్ణాని చ
సమాసతః, తతః ప్రక్షాలనం క్వాథః పటోలీనింబపత్రజః. 24. అవిశుద్ధే
విశుద్ధే చ న్యగ్రోధాది త్వగుద్భవః, పంచమూలద్వయం వాతే న్యగ్రో
ధాదిశ్చ పైత్తికే. 25. ఆరగ్వధాదికో యోజ్యః కఫజే సర్వకర్మసు.

లేపస్వేదాదులచే నుపశాంతి నొందని శోధ రక్తమోక్షణమువలన శీఘ్రముగా నశించుచున్నది. ఒక వైపు సంపూర్ణముగా చికిత్సను చేయుచు రెండవవైపునందు రక్తమును వెడలింపవలయును. రక్తమే వ్యుత్థత్వమునొందును. వ్యుత్థమే కానిచో బాధయే యుండదు. ఇట్టి చికిత్సచేసినను శాంతింపని శోధను ఘృతోపనాహనులచే జీల్చుట మంచిది. తైలముతో గాని నేతితో గాని రెంటింటితో గాని సత్తువును ముద్దజేసి వెచ్చవెచ్చగా కాచుట మంచిది. తిలలు అవిసెవిత్తులు దధి ఆమ్లము వస కొష్టు ఉప్పు వీటితోనైన సత్తుపిండముపనాహమునకు ప్రశస్తము. పిల్లలు ముదసళ్లు ఓర్వలేనివారు క్షీణించినవారు భయస్వభావులు స్త్రీలు పురుషులు వీరికి మర్దనయందు కలిగిన దారుణమగు శోధమునందును ఆవుదంతిమను నీటితో అఱగదీసి ఒకబొట్టు లేపనచేసిన అత్యంతకఠినమగు శోధమునందును పాచనముఁగలిగించును. నెనులితీగ్రుచెక్క మారేడు దంతి చిత్రమూలము గన్నేరు పావురపు పెంట కంకపుపెంట గద్దపెంట వీటిని లేపనచేయుటయును దారణమే యగును. సమస్తద్రవ్యములును క్షారములును భేదించునట్టివేయగును. యవలు గోధుమలు మినుములు వీటిచూర్ణమును లేపనచేయవలయును. పిమ్మట చేనపొట్ల వేప కషాయముతో చక్కగా కడుగవలయును. శుద్ధముకాని దానికిని శుద్ధమైన దానికిని న్యగ్రోధాది కషాయము హితకరము. వాతశోధమునందు దశమూలములక్వాథమును పిత్తశోధలకు న్యగ్రోధాది గణపు కషాయమును కఫశోధమునందు ఆరగ్వధాది కషాయమును హితకరములు అనియందురు.

---

తిలాష్టకము

శ్లో. తిలకల్కః సలవణో ద్వే హరిద్రే త్రివృద్ఘృతమ్. 26. మ
ధుకం నింబపత్రాణి లేప స్స్యా ద్వ్రణశోధనః.

సన్నిపాతశోధమునందు తిలలను కల్కముచేసి ఉప్పు పసపు మ్రానిపసపు తెల్లతెగడ నేయి యష్టిమధుకను వేపఆకులు వీటితోనైన లేపనము గాయములనుశోధించును.